از تأمل در رواياتى كه واژه فقه در آنها آمده است، اين نتيجه به دست مى‌آيد كه پيامبر و ائمه معصوم(عليهم السلام) با اقتباس از آيات و تحت تأثير استعمالات قرآنى،اين واژه را به كار گرفته‌اند و فقيه را كسى مى‌دانند كه به مجموعه مسائل و مفاهيم دينى اعم از اعتقادات، اخلاق و احكام، بصيرت لازم را داشته باشد. (٢) از بعضى نقل‌ها به دست مى‌آيد كه اين وضعيت تا عصر امام صادق(ع) و شافعى و ابوحنيفه ادامه داشت؛ در نگاه ابوحنيفه، فقه به «مطلق شناخت نفس و آنچه به نفع و ضرر آن است (٣)»، تعريف شده است.

در اين زمان علوم اسلامى بر اثر گسترش و تكامل، از هم جدا مى‌شود و امام صادق(ع) در موضوعات گوناگون شاگردان خاص تربيت مى‌كند. پس از آن، در اثر كثرت استعمال، فقه معناى ديگر مى‌يابد؛ به گونه‌اى كه شافعى در تعريف فقه مى‌گويد: «فقه، علم به احكام شرعى عملى است كه از طريق ادله تفصيلى به دست مى‌آيد». (٤)

(٢) كافى، ج١، ص ٧٠.
(٣) الفقه الاسلامى و ادلّته، ج١، ص٢٩.
(٤) شرح جمع الجامع للمحلى، ج١، ص ٣٢.