مقاصد شريعت ارتباط دارد يا نه؟ و بر فرض ارتباط، فقيه تا چه اندازه بايد در مراحل استنباط و كشف و تبيين شريعت، به مقاصد شريعت توجّه نمايد، آيا بايد مقاصد و نصوص بيان كننده مقاصد را به طور كلى كنار نهاد و با اكتفا به اسناد به ظاهر اسناد و ادلّه بيانگر حكم، اكتفا كرد يا با محور قرار دادن اسناد به مقاصدهم توجه نمود، يا بايد نص پذير و مقاصد محور بود و اصالت را در اجتهاد به مقاصد داد و با نصّ مبيّن آن، معامله سند نمود حتّى در تعارض مقاصد با ادلّه شرعيه، مقاصد را بر ادلّه مقدم كرد، يا در مقابلِ راه اوّل، بايد نصوص شرعى را كنار گذاشت و به مقاصد اكتفا كرد، يا بايد راه ديگرى برگزيد؟ با اين توضيح كه فقيه بايد در كشف احكام به ادلّه اعتماد كند؛ ولى در تفسير آن، مقاصد شريعت و علل احكام را در نظر بگيرد و با توجه به مقاصد و علل احكام، نصوص شرعىِ‌متكفّل حكم را تفسير و تبيين كند (٣٩). (اكتفا به نص با نظارت بر مقاصد)

مقاله حاضر مرورى است بر اين چند انديشه و بيان ويژگى هر كدام و ذكر نمونه‌ها و نماينده‌هاى هر يك و تعيين گزينه صحيح. از آنجا كه رابطه مقاصد با فقه و اجتهاد، كمتر مورد بحث و دقّت نظر قرار گرفته ، و گاه انگيزه‌هايى غير علمى در تبيين آن پيدا شده و افرادى غير متخصص عهده‌دار بيان آن شده‌اند، ارائه بحثى علمى و فنّى در اين خصوص ضرورى به نظر مى‌رسد.

انديشه اوّل: نصّ بَسَند

قبل از توضيح اين انديشه، به نمونه‌هاى ذيل توجه نماييد:

اوّل:در روايتى معتبر از ابو ولّاد آمده است:

حيوانى را براى مدت كوتاهى كرايه كردم، حادثه‌اى پيش آمد و مسافرتم طول

(٣٩) البته غير از اين پنج انديشه، برخى تفصيلات ديگرى نيز مطرح است. مثلاً در عباداتى كه احكام آن تعبدى و مبادى و مناطات آن نامعلوم است، برخى معتقد به انديشه اوّل و در غير عباداتى كه تابع مصالح و مفاسد بوده و قابل درك است، به انديشه‌هاى ديگر معتقد هستند. با بررسى پنج انديشه مورد بحث در متن، نقاط ضعف و قوّت اين انديشه نيز روشن مى‌گردد و نيازمند بحث مستقلّى نيست.