مذهبى‌اش باز مى‌دارد، به قيمت به فراموشى سپردن آن غايت و هدف، همچنان به آن آلت و وسيله ـ كه البته در زمان، مكان و حال ديگرى سودمند بوده است ـ بچسبد. اين كار چيزى جز هدف را قربانى وسيله كردن و به تعبيرى ديگر، هدف را وسيله و وسيله را هدف كردن نيست. (٨٩)

نقد و بررسى اين انديشه

اين انديشه با وجود تبليغ گسترده‌اى كه از سوى افراد غير متخصص در فقه براى تثبيت مى‌شود، به چند دليل مخدوش است:

١. على رغم تتبّع گسترده‌اى كه در آثار اين گروه صورت گرفت، هيچ دليلى براى اثبات اين انديشه در آثار آنها يافت نمى‌شود. در حالى كه آنچه در اين انديشه مطرح گرديده يك گزينه از چند گزينه احتمالى و قابل طرحى است كه در مسأله وجود دارد (٩٠).

٢. صاحبان اين انديشه هيچ طرح روشنى را ارائه نمى‌دهند پى حاصل پى جويى در آثار اين گروه، چيزى جز اين نيست كه دين، جوهر ، ذات و روحى دارد و قانون گذار مقاصدى را دنبال مى‌كند و راه و ابزار رسيدن به اين مقاصد كه از آن به شريعت تعبير مى‌كنند، پوسته و عرضى دين است و متأثر از زمان و مكان و قابل تغيير، تابع مصالح و مفاسد منحصر در قابليت‌ها و واقعيت‌ها و امكانات مى‌باشد و اجتهاد، حركتى است كه نگاهى به مقاصد كلى شريعت و نگاهى به واقعيت‌ها و شرايط حاكم دارد، بدون اينكه ادلّه و نصوص شرعى در اين زمينه نقشى داشته و مدّ نظر قرار گيرد؛ زيرا اين نصوص متأثر از شرايط خاصى هستند كه اين شرايط امروزه وجود ندارد. صاحبان اين انديشه، هيچ ضرورتى نمى‌بينند كه تعريفى از مقاصد شريعت ارائه دهند نگاشته اين گروه، كلام معروف غزالى در مقاصد پنچگانه فقه است، بايد پرسيد: ابزار تشخيص دهند اين مقاصد، كيست و چيست؟ خواننده محترم از اين عبارات چه مى‌فهمد:

(٨٩) مصطفى ملكيان، فصل نامه نقد و نظر، شماره دوم، بهار ١٣٧٥، (اقتراح)، ص٦٦.
(٩٠) گزينه ديگر را در توضيح انديشه پنجم (انديشه اعتدال) پى مى‌گيريم.