می‌کنیم ، اگر باز نیاز باشد ممکن است که بیشتر بحث کنیم .
بشر یک موجود خاصی است که زندگی‌اش باید زندگی اجتماعی باشد یعنی‌ بدون اینکه با یکدیگر زندگی کنند و با یکدیگر ارتباط داشته باشند و زندگی‌ تعاونی داشته باشند امکان‌پذیر نیست ، ولی برخلاف سایر جاندارهای اجتماعی‌ که به حکم غریزه و اجبار زندگی‌شان اجتماعی هست ، به حکم غریزه اجبار نداردکه زندگی‌اش اجتماعی باشد . مقصودم این جهت است که حیوانهای‌ اجتماعی از طرف خود خلقت و طبیعت مسخر و مجبورند که اجتماعی زندگی‌ کنند ، تقسیم کار را خود خلقت و طبیعت در میان آنها انجام داده ، قانون‌ اجتماعی‌شان را خود خلقت جبرا برای آنها وضع کرده است و آنها هم به طور خودکار ، کار خودشان را انجام می‌دهند . مثلا زنبور عسل ، ما داریم‌ می‌خوانیم و می‌بینیم که تکلیف و وظیفه خودش را اجبارا می‌داند ، یعنی‌ لزومی نیست با تعلیم و تربیت یاد بگیرد و کوشش کند تا بفهمد راه چیست‌ ، اجبارا به او داده شده است . وظیفه و راه خودش را اجبارا می‌داند .
پستها هم عوض نمی‌شود ، هر کدام یک مقام معلومی دارند ، آن که کارگر است ، کارگر است و آن که مهندس است ، مهندس است و آن که حاکم و حکمران و ملکه است ، ملکه است . حتی ساختمانهای اینها با هم متفاوت‌ است ، برعکس بشر که باید زندگی‌اش زندگی اجتماعی باشد و به حکم اینکه‌ یک موجود مختار و عاقل و آزادی آفریده شده است تمام اینها را خودش‌ باید انجام دهد به اختیار خودش ، خودش باید فکر [ کند و ] [١] برود برای خودش انتخاب کند . این نقصها از نظر غریزی در بشر هست به این‌ معنا که به او این غریزه داده نشده است . حالا چرا داده نشده است ، آن‌ خودش یک حساب دیگری دارد که گفته‌اند چرا داده نشده است . آنوقت بشر به موجب همین که مختار و آزاد آفریده شده است امکان تخلف از وظیفه‌ همیشه برایش هست ، و به حکم اینکه غریزه حیات دارد و می‌خواهد زندگی‌ بکند ، نفع جو آفریده شده و دنبال منفعت خودش هست ، این است که هر فردی آن چیزی که ابتدائا درباره آن فکر می‌کند این است که در اجتماع‌ دنبال هدفهای شخص خودش و فرد خودش برود نه دنبال مصلحت اجتماع ، یعنی‌ آن چیزی که اول برای بشر و برای فکر بشر مطرح است منفعت فرد است نه‌ مصلحت اجتماع ، مصلحت اجتماع را نه خوب تشخیص می‌دهد و نه به‌

[١] [ چند ثانیه روی نوار ضبط نشده است ] .