توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٩٣ - وجه اشتراك بين ان و اذا

[ فى الاستقبال‌] متعلق به [غيره‌] است يعنى يجعل حصول الجزاء مترتبا و معلّقا على حصول الشرط فى الاستقبال.

و بايد توجه داشت كه [فى الاستقبال‌] را نمى‌توان به [تعليق امر] متعلق دانست زيرا تعليق جزاء بر شرط در زمان تكلّم بوده نه در وقت استقبال.

مثلا وقتى مى‌گوئى: ان دخلت الدار فانت حرّ مسلما در حال نطق و تكلّم حرّيت مخاطب را بر دخول دار كه در زمان استقبال واقع مى‌شود معلّق نموده‌اى.

و بهرتقدير چون اين خصيصه در [ان‌] و [اذا] مى‌باشد لاجرم هر يك از دو جمله‌اى كه مربوط به اينها است يعنى جمله شرط و جزاء بايد فعليّه و استقباليّه باشند.

اما شرط در ان و اذا:

وجه فعليّه و استقباليّه بودن شرط در ايندو آنستكه حصول شرط بحسب فرض در زمان استقبال است از اينرو محال و ممتنع استكه ثبوت و حصولش در ماضى باشد.

و اما جزاء در ان و اذا:

وجه فعليّه و استقباليّه بودن جزاء در ايندو آنست كه: جزاء را معلّق نموده‌ايم بر حصول شرط كه در زمان استقبال ميباشد و پرواضحست در چنين فرضى زمان جزاء نيز بايد استقبال باشد زيرا ممتنع است حصول شيئى را كه فعلا ثابت و حاصل است بر امرى كه در استقبال حاصل مى گردد تعليق نمود.