توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢١٠ - اغراض مترتب بر حذف مفعول

اگر بخواهم تفكر را بگريم بر آن قدرت داشته باشم بلكه گريستن تفكّر در قدرت من نيست پس اين بيت از قبيل مواردى است كه مفعول مشيت بخاطر غرابتش ذكر شده.

شارح مى‌گويد:

در كلام اين قائل نظر و مناقشه مى‌باشد زيرا ترتب اين كلام بر قول شاعر [لم يبق منّى الشّوق غير تفكّرى‌] وقتى نيك تأمل شود مى‌بينم از اين معنا آبى مى‌باشد چه آنكه قدرت بر بكاء تفكر موقوف نيست براينكه در آن غير از تفكر چيز ديگر باقى نمانده باشد.

شرح فارسى:

توضيح‌

قوله: و نحوهما: يعنى نحو الارادة و المشيّة همچون فعلى كه دلالت بر محبّت و مودّت دارد چنانچه گويند:

لو احبّكم لاعطاكم يعنى لو احب اعطائكم لاعطاكم.

قوله: اذا وقع شرطا: ضمير در [وقع‌] به فعل مشيت راجعست‌

قوله: فان الجواب يدل عليه: ضمير در [عليه‌] بمفعول محذوف راجع است.

قوله: و يبيّنه: ضمير فاعلى به [جواب‌] و ضمير مفعولى بمفعول محذوف راجع است و اين عبارت عطف تفسير است براى [يدل عليه‌].

قوله: لكنه انما يحذف: ضمير منصوبى در [لكنّه‌] و ضمير نائب فاعلى در [يحذف‌] به مفعول راجعند.

قوله: فانه لمّا قيل: ضمير در [فانّه‌] بمعناى [شأن‌] ميباشد.

قوله: علقت المشيّة عليه: ضمير در [عليه‌] به شيئ راجعست.