توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٣ - فرق ان و اذا و وجه اشتراكشان

لفظ ماضى آمده و با [ان‌] به صيغه مضارع چه آنكه مقصود از [حسنه‌] حسنه مطلقه است كه حصول و مجيئ آن قطعى و يقينى است فلذا حق تعالى در اين مورد كلمه [اذا] را آورده مضافا به اينكه در مقام تعبير از آن لفظ [حسنه‌] را بنحو تعريف جنس يعنى تعريف حقيقت آورد زيرا وقوع جنس و تحققش بملاحظه كثرت و اتساعى كه دارد همچون امر واجب و ثابت مى‌باشد بخلاف نوع كه البته اين خصوصيت را ندارد.

و در جانب [سيّئه‌] فعل به صيغه مضارع و با كلمه [ان‌] استعمال شده و جهتش همان است كه مصنف به آن اشاره نموده و گفته است:

امور ناپسند و زشت نسبت به حسنه نادر و اندك مى‌باشند فلذا در مقام تعبير حقتعالى آن را نكره آورد تا بر تقليل و كمى آن دلالت شده باشد.

شرح فارسى:

توضيح‌

قوله: لانّ فيها ابحاثا كثيرة: ضمير در [فيها] به ان و اذا و لو راجع است.

قوله: لم يتعرض لها فى علم النحو: ضمير در [لها] بابحاث عود مى‌كند.

قوله: لكن اصل ان: يعنى معناى اصلى ان.

قوله: عدم الجزم بوقوع الشرط: يعنى عدم جزم متكلم به وقوع الشرط.

قوله: الا حكاية: يعنى حكايت حقتعالى از غير نظير: ان يسرق فقد سرق اخ له‌ .

قوله: او على ضرب من التأويل: يعنى فرض مى‌كنيم كه استعمال‌