توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧١ - فرق ان و اذا و وجه اشتراكشان

فرق ان و اذا و وجه اشتراكشان‌

طبق آنچه مصنف در متن آورده:

ان و اذا هردو در اين جهت مشترك هستند كه در مورد شرطى كه زمانش استقبال است استعمال مى‌شوند ولى فرقشان با هم اينستكه:

ان را در موردى كه يقين به وقوع شرط نداريم بلكه امر مشكوك و مردودى است مى‌آورند فلذا در كلام حق‌تعالى هرگز در مورد اصلش استعمال نشده مگر بر سبيل حكايت يا بنوعى از تأويل.

اما اذا اصل استعمالش در موردى است كه بوقوع شرط جزم و يقين باشد.

پس ايندو از حيث استعمالشان در شرطيكه دلالت بر زمان استقبال دارد با هم مشتركند بخلاف [لو] كه در ماضى آورده مى‌شود.

ولى بواسطه جزم به وقوع و عدم جزم بآن با يكديگر فرق دارند.

و اما اينكه در عدم جزم بلا وقوع نيز با هم فرق داشته يا در دلالت بر آن با هم مشتركند مصنف آن را بعنوان فارق بين آندو ذكر نكرده زيرا هردو در اين جهت با هم مشترك مى‌باشند و چون كلام مصنف در بيان فرق بين ايندو بوده نه وجوه مشتركى كه بين ايندو مى‌باشد از اين‌رو متعرض اين معنا نگرديد.

و بهرتقدير فرقى كه بين ان و اذا ذكر گرديد و گفتيم اصل ان آن است كه در مورد عدم جزم به وقوع استعمال شده بخلاف اذا سبب شده كه حكم نادر و شاذى را كه غالبا مورد قطع و يقين نيست با ان استعمال‌