توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٢٠ - مقاله شارح و منشأ اعتراض ابن حاجب و تضعيف آن

مشهور گفته‌اند:

كلمه [لو] براى دلالت بر امتناع جزاء بخاطر امتناع شرط ميباشد.

ابن حاجب در مقام اعتراض اظهار داشت:

در جمله شرطيّه، شرط سبب و جزاء مسبّب است و چون ممكن است شيئ واحدى اسباب متعدد داشته باشد لاجرم امتناع سبب موجب انتفاء مسبّب نمى‌باشد و بعبارت ديگر:

شرط ملزوم و جزاء لازم مى‌باشد و از انتفاء ملزوم انتفاء لازم حتمى و قطعى نيست چون ممكن است لازم اعم از ملزوم بوده و بدين ترتيب انتفاء خاص باعث انتفاء عام نگردد.

پس نبايد بگوئيم: كلمه [لو] براى امتناع جزاء بخاطر امتناع شرط است يعنى از امتناع شرط پى به امتناع جواب ببريم و به عبارت ديگر بواسطه امتناع شرط استدلال بر امتناع جواب بنمائيم.

و مشهور از متأخرين نيز اين رأى را پسنديده و اعتراض ابن حاجب را بجا تلقى كرده‌اند ولى بنظر ما اين اعتراض ناشى از قلّت تأمّل و عدم دقت مى‌باشد زيرا مراد جمهور و مشهور از قدماء كه گفته‌اند كلمه [لو] براى دلالت بر امتناع جزاء بخاطر امتناع شرط است اين نيست كه به واسطه امتناع شرط بر امتناع جواب استدلال ميكنيم تا اشكال ابن حاجب و متأخرين به آنها وارد شده و در مقام اعتراض بر ايشان گفته شود: انتفاء سبب يا ملزوم موجب انتفاء مسبب يا لازم نيست.

بلكه مقصود قدماء آنست كه: [لو] براى دلالت نمودن بر اين است كه انتفاء جزاء در خارج بسبب منتفى بودن شرط مى‌باشد.