توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١١٤ - نظريه متأخرين

اسباب متعدد باشد لذا انتفاء يكى از آنها باعث منتفى شدن مسبّب نشده چه آنكه اسباب ديگر كه در وجود مسبب و بقائش دخيل هستند تحقق دارند بلكه امر بعكس است يعنى انتفاء مسبب دلالت بر انتفاء سبب مى‌نمايد چه آنكه منتفى بودن مسبب حاكى از اين واقعيّت استكه تمام اسباب آن منتفى بوده‌اند پس بايد بگوئيم:

كلمه [لو] براى امتناع اول (شرط) است بخاطر امتناع دوم (جزاء).

مگر توجه و التفات ندارى كه فرموده حقتعالى [ لو كان فيهما آلهة الّا اللّه لفسدتا ] آورده شده تا به آن استدلال شود كه امتناع فساد دلالت دارد بر امتناع تعدد آلهه يعنى امتناع مسبب را دليل بر امتناع سبب قرار داده نه عكس آن‌كه امتناع تعدد آلهه دليل باشد بر امتناع فساد.

نظريه متأخرين‌

متأخرين رأى ابن حاجب را پسنديده و نيكو دانسته تا به جائى كه نزديك شده به اينكه اجماع نمايند [لو] براى امتناع شرط بخاطر امتناع جزاء مى‌باشد.

و وجه اين رأى يا همان تقريرى است كه ابن حاجب نموده و يا اين كه شرط ملزوم و جزاء لازم است و انتفا لازم موجب انتفاء ملزوم بوده ولى عكس آن‌كه انتفاء ملزوم باشد سبب انتفاء لازم نيست چون ممكنست لازم اعم از ملزوم فرض گردد.

شرح فارسى:

توضيح‌

حاصل آنچه شارح در اينجا آورده اينست كه: