توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٠٠ - نكاتى كه مجوز عدول از مستقبل به غير آن مىباشند و تفصيل آنها

وقوع آن همچون:

ان ظفرت بحسن العاقبة فهو المرام يعنى اگر به عاقبت بخيرى دست يابم پس آن آرزو و مراد من مى‌باشد.

چه آنكه طالب چيزى وقتى رغبت و ميلش در حصول امرى زياد گرديد بسيار آن شيئ را تصوّر مى‌نمايد در نتيجه بسا آن امر بخيال وى ميآورد كه برايش حاصل گرديده.

و بر استعمال ماضى با كلمه [ان‌] بجهت اظهار رغبت در وقوع شرط بايد حمل شود آيه شريفه: ان اردن تحصّنا .

شارح گويد:

ضمير در [وقوعه‌] به شرط عود كرده و مثال [ان ظفرت بحسن العاقبة فهو المرام‌] صلاحيّت دارد هم مثال باشد براى [تفأّل‌] و هم براى اظهار رغبت در وقوع شرط.

و چون مقتضى بودن اظهار رغبت، ابراز غير حاصل را در معرض امر حاصل محتاج و نيازمند به بيان و توضيح است لاجرم مصنف با عبارت بعدى به آن اشاره كرده و مى‌گويد: فانّ الطّالب الخ.

ضمير در [تصوّره‌] به طالب راجع بوده و مرجع ضمير در [ايّاه‌] امرى است كه مورد رغبت و ميل مى‌باشد و ضمير فاعلى در [يخيّل‌] به امر مزبور راجع مى‌باشد.

سپس مى‌گويد:

و نتيجه اين بخيال انداختن و تصوّر نمودن حصول امر مطلوب و مرغوب اين است كه طالب از آن امر مورد رغبتش كه در واقع حاصل نشده و وى از فرط تمايل و كثرت رغبت تصور حصولش را نموده به لفظ ماضى يعنى لفظى كه دلالت بر وقوع و حصول شيئ دلالت دارد تعبير ميكند.