تنسوخ نامه ايلخاني - الطوسي، الخواجة نصير الدين - الصفحة ٣٤ - معرفت انواع ياقوت(سرخ)

برهمن را گفت كه من بعد[١] ازين سنگ از جهت من طلب كن تا بوقت بازگشتن (آنرا) بستانم، كه اين سنگ را در بلاد ما عزتى عظيم باشد. برهمن قبول كرد. و بازرگان براهى ديگر بازگشت.

امّا از (آنجا كه) وقوف‌[٢] افتاده است‌[٣] غالب ظنّ آنست كه معدن ياقوت در كوههائى است كه مسامت خط استواست. و از روى طبيعت چنان اقتضا مى‌كند كه معدن او در چنين موضعى باشد. كه اعدل مواضع بود.

و ملك آن زمين دائما مشرفان را نصب كرده باشد، تا هرچه از ياقوت رمّانى و بهرمانى يابند[٤] بجهت خزانه خويش برگيرند. و آنچه ريزه و بدرنگ باشد، بكاركنان و كوه‌كنان‌[٥] دهند تا بتجّار مى‌فروشند. و از ياقوت هرچه بغايت خوبست در قديم افتاده است.

معرفت‌[٦] انواع ياقوت (سرخ)

اشرف و با طراوت‌تر و نيكوترين انواع ياقوت سرخ است.

و آنرا[٧] بهرمانى خوانند يعنى (رنگ او) برنگ معصفر (ماند). و بعد از آن‌[٨] رمّانى. يعنى بدانه‌[٩] انار مى‌ماند. و بدرجه‌اى از بهرمانى نازل‌تر[١٠] است. و خواص و فعل و اثر او چون بهرمانى است.

ابو ريحان گويد: هردو يكى است در زمين ايران رمّانى‌[١١] بهتر

[١]كلمه (بعد) در ن، ج: نيست‌

[٢]ع: اما از وقوف كه‌

[٣](است) در ن، ج: نيست‌

[٤]ن، ج، م: تا هرچه ياقوت رمانى‌

[٥]م: و كوه زاكان- ن، ج: و كوه‌كاران‌

[٦]م: در معرفت‌

[٧]در ن، ج: كلمه (آنرا) نيست‌

[٨]ع:

يعنى برنگ معصفر و بعد ازو

[٩]م، ج، ن: كه بدانه‌

[١٠]ع: نازكتر

[١١]م: رمانى را در ايران‌زمين.