تنسوخ نامه ايلخاني - الطوسي، الخواجة نصير الدين - الصفحة ٥٦ - فصل در معرفت انواع زمرد

فصل‌[١] در معرفت انواع زمرّد

بعضى گفته‌اند: زمرّد و زبرجد هردو يكى است. و بعضى گفته‌اند زبرجد جوهرى بوده است‌[٢] بهتر از زمرّد. و اكنون موجود نيست. و انواع بهترين زمرّد را زبرجد خوانند.

و اما زمرّد باعتبار لون بچند[٣] قسم است. اول‌[٤] سلقى، دوم‌[٤] زنجارى‌[٥]، سوم‌[٤] ذبايى‌[٦]، ريحانى، صيقلى، ظلمانى، صاحبى، بحرى، صابونى، آسى، كرّاثى.

اما سلقى‌[٧] آن باشد كه بساق چغندر ماننده بود. و زنجارى‌[٨] بزنگار ماند. و ذبابى‌[٩] چنان باشد كه مانند[١٠] پر مگس درو چيزى درآيد. و ريحانى ببرگ ريحان ماند. و صيقلى مانند آهن صيقل كرده (بود). كه روى در وى بتوان ديد. و ظلمانى آنكه ميان او[١١] نتوان ديد. و صاحبى منسوب بكسى است كه او را از معدن برون آورده است. و بحرى بآب دريا ماند. و صابونى منسوب بمعدنى است. و گفته‌اند [در دست‌] از نرمى [و نسوى‌][١٢] بصابون ماند. و آسى آنكه ببرگ مورد ماند. و كرّاثى مانند گندنا باشد[١٣] [و] بهترين آن آسى‌[١٤] بود. [پس كرّاثى‌]

[١]ع: سخن‌

[٢]در م: (است) نيست‌

[٣]م: اول بر چند- ن، ج: اول بچند

[٤]كلمات (اول) و (دوم) و (سوم) فقط در ع: است‌

[٥]ع: ريحانى‌

[٦]م: ذيابى- ذيانى‌

[٧]ب: سيقى (در هردو موضع)

[٨]ع: و ريحانى‌

[٩]ع: و ذيانى‌

[١٠]ع: كه از پر

[١١]م: آن‌

[١٢]ن، م: اندر دست از نرمى و بسوئى (در ب، ج: «نسوئى» ندارد) ع: بشونى؟- و صحيح (نسوى) فانون است و نسو بمعنى نرم و هموار

[١٣]ب: ببرگ گندنا ماند- م: مانند گندنا ماند

[١٤]ب: اين انواع آسى.