تنسوخ نامه ايلخاني - الطوسي، الخواجة نصير الدين - الصفحة ٥٥ - فصل در معرفت زمرد و انواع ان و خاصيت و اشباه(و قيمت) و معدن آن

شنيده بودم كه معدن زمرد[١] در آن بلاد است. پيوسته تفحّص و تفتيش آن مى‌كردم، تا عزيزى را ديدم كه او حكايت معدن زمرّد كرد[٢].

من بتمنّاء آن‌[٣] از آن شهر بسوى [شهر] قوص‌[٤] (شدم)[٥]. كه بيابانى است هشت روزه راه ميان رود نيل‌[٦] و درياء قلزم، عازم آن طرف شدم‌[٧]، و در آن موضع آبادانى نيست، در فضاء آن بيابان در ميان صحرا كوهى است بس بزرگ، مثل اشترى‌[٨]. و در پيش آن (كوه) چشمه آب خرد[٩].

و در زير آن كوه سوراخى كرده چراغ‌[١٠] بيفروختم. و در آن سوراخ شدم، مقدار دو تيروار[١١]، بعد از آن هرچند جهد[١٢] كردم نتوانستم رفت‌[١٣].

كه دم فرو (مى) گرفت‌[١٤]، و بيم هلاك بود، آنجا كه رسيده بودم، پاره سنگ بكندم، و روى بازپس نهادم. در نيمه راه بالاء آن سوراخ منفذى كرده بودند، تا بخارات عفن برون رود، و دم زدن آسان باشد، و بيم هلاكت نباشد. معلوم شد كه اگر آن منفذ[١٥] نبودى (در آن سوراخ‌[١٦]) آن‌قدر نتوانستمى شد. چون برون آمدم، و آن سنگ (را) پاره كردم، در ميان آن پاره‌هاء زمرّد صابونى‌ ١٠ بود، آنرا بشهر قوص‌[١٧] آوردم و بفروختم، و بعضى را جلا داده بخراسان‌[١٨] بردم.

[١]در ع افزوده: (كه)

[٢]ب: كه او حكايت كرد از معدن زمرد- م: از معدن زمرد تقرير مى‌كرد و

[٣]ب: كه من تنها

[٤]تمام نسخ:

قوس و در معجم البلدان: قوص‌

[٥]اين كلمه در ب، ع: نيست‌

[٦]ن، ج:

ورز و نيل‌

[٧]ب: آنجا رفتم- ج، م: بر آنجا رفتم‌

[٨]ج، ن: استرى‌

[٩]ب، ج، ن: خرد آب‌

[١٠]م: چراغى‌

[١١]ب: تير را

[١٢]كلمه (جهد) در ج، ن:

نيست‌

[١٣]ع: رفتن‌

[١٤]ع: گرفت‌

[١٥]ب: آن سوراخ منفذ- م: آن سوراخ‌

[١٦]در م: نيست‌

[١٧]ع، ب، ج: قوس‌

[١٨]ع: داده بخراسان ب: داده و بخراسان.