تنسوخ نامه ايلخاني - الطوسي، الخواجة نصير الدين - الصفحة ١٢ - معرفت طبيعت چهار عنصر

گردد، زيرا كه طبيعت آب سرد و تر است، و آن‌[١] جزو را اين طبيعت حاصل است. و برعكس هرگاه كه (برودت) جزوى از آب بحرارت بدل شود، آن جزو هوا شود، بعلّت تبدّل‌[٢] كيفيت.

و همچنين ميان خاك و آب اشتراكست‌[٣] در كيفيت برودت، و مباينت است‌[٤] در كيفيّت [رطوبت و يبوست، هرگاه كه‌] رطوبت جزوى از آب بيبوست بدل شود[٥]، آن جزو خاك گردد، بسبب تبدّل كيفيّت.

و برعكس، هرگاه كه يبوست جزوى از خاك برطوبت (بدل) شود آن جزو آب گردد. (و) تبدّل‌[٦] صورت عناصر ظاهر است و محسوس، چه بطريق صناعت، و چه بطريق اسباب خارج، چنانكه در كوهها باشد.

و بسيار بود كه‌[٧] دفعة واحدة اندك‌مايه اثرى پديدار آيد، چنانكه آن ديگر بدان موضع‌[٨] نقل كرده باشد. و هم آبست كه‌[٩] بسببى از اسباب خارج بر مقدار هوا غالب شود. و آنرا نخست بخار كند، و زيادت‌[١٠] مى‌شود تا آنرا آب گرداند، بحكم ميل طبيعت، آب قصد حيّز خويش كند، و بر روى زمين آيد. و آبهاء ايستاده كه در موضع باشند از سنگ و غير آن‌[١١] كه امكان ترشّح ندارد، چون‌[١٢] حرارت از خارج بدان مستولى گردد آن آب‌[١٣] هوا شود. (و همچنين در) هردو عنصرى كه مجاور يكديگر باشند اين حكم مذكور يافته شود، و محسوس گردد، و حكم باقى همين باشد.

و كم كسى‌[١٤] باشد كه از اين جنس چيزى نديده باشد.

[١]ع: و اين‌

[٢]ن، ج: تبديل‌

[٣]ع، ن: اشتراكيست‌

[٤]ب:

ميان و مباينت‌

[٥]ب: از آب چون بيبوست بدل گردد

[٦]ع: تبدل (بى واو)

[٧]ن، ج: «كه» ندارد

[٨]ع: چنانكه ديگر موضع‌

[٩]ب: آنست كه‌

[١٠]م، ب: پس زيادت‌

[١١]ب: موضعى باشد از سنگ و غيره- ع: كه در مواضع باشند از سند و غير آن‌

[١٢]م: و چون‌

[١٣]ع: شود و آب‌

[١٤]ع: و اگر كسى.