تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٢٠ - تفسير پروردگار شما كيست؟!

و نه گذشته، اين عالم پهناور گذشته و آينده‌اى دارد كه نه من در آن بوده‌ام و نه تو و دو مساله اساسى در اين عالم چشمگير است، تامين نيازمنديها و سپس به كار گرفتن نيروها و امكانات در مسير پيشرفت موجودات، اينها به خوبى مى‌تواند تو را به پروردگار ما آشنا سازد و هر چه بيشتر در اين زمينه بينديشى دلائل بيشترى از عظمت و قدرت او خواهى يافت.

*** فرعون با شنيدن اين جواب جامع و جالب، سؤال ديگرى مطرح كرد،" گفت: اگر چنين است، پس تكليف پيشينيان ما چه خواهد شد؟" (قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى‌).

در اينكه منظور فرعون از اين جمله چه بوده است؟ مفسران نظرات گوناگونى اظهار داشته‌اند:

١- بعضى گفته‌اند: چون موسى در آخرين جمله خود، مخالفان توحيد را مشمول عذاب الهى دانست، فرعون سؤال كرد پس چرا آن همه اقوام مشركى كه در گذشته بوده‌اند به چنان عذابى مبتلا نشده‌اند؟! ٢- بعضى گفته‌اند، چون موسى، خداوند عالم را رب و معبود همگان معرفى كرد، فرعون سؤال كرد پس چرا نياكان ما و اينهمه اقوام گذشته، مشرك بودند اين نشان مى‌دهد كه شرك و بت‌پرستى كار نادرستى نيست! ٣- بعضى ديگر گفته‌اند: چون مفهوم سخن موسى اين بود كه سرانجام همه به نتيجه اعمال خود ميرسند و آنها كه از فرمان الهى سرپيچى كرده‌اند مجازات خواهند شد، فرعون پرسيد پس تكليف اينها كه فانى شدند و ديگر بازگشتى به اين زندگى ندارند چه خواهد شد؟

*** به هر حال موسى در جواب" گفت: تمام مشخصات اقوام گذشته، نزد پروردگار من در كتابى ثبت است، هيچگاه پروردگار من براى حفظ آنها گمراه‌