فلسفه اسلامى و اصول ديالك تيك - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٣٤ - ٥ جهان فقط علت مادى دارد

است، و خود نوع، مركب از دوچيز مى باشد. در حالى كه علت صورى به اين معنى مورد نظر آنان نيست، بلكه از نظر آنان، افعال و انفعالات و خواص و آثار ماده، معلول تركيب شيميايى ماده است و آنها مجموع آثار و خواص را كه يك رشته آثار عرضى است علت صورى مى نامند.

نتيجه اينكه، ماديين از ميان علل چهارگانه فقط به يك علت، آن هم علت مادى، اعتقاد دارند.

اينها ويژگيهاى مكتبهاى مادى بود. مهم اين نيست كه از ويژگيهاى دو مكتب آگاه گرديم، بلكه مهم اين است كه در ارزيابى خود از مسير حق و حقيقت منحرف نگرديم وپيراهن كهنه تعصب را از تن بيرون كنيم وحقيقت را دريابيم.

اكنون كه با اصول مشترك مكاتب مادى آشنا شديم لازم است كه با خصوصيات و ويژگيهاى مكتب ديالكتيك نيز، كه شاخه اى از مكتب ماديگرى بوده و سرو صداى زيادى در عصر ما ايجاد كرده است، آشنا شويم. ولى قبلاً لازم است كه براى روشنتر شدن بحث، معانى الفاظ «ديالكتيك» ، «متافيزيك» و «ايده آليسم» را فرا گيريم.