فلسفه اسلامى و اصول ديالك تيك - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٦٦ - شرايط چهارگانه امتناع اجتماع متناقضين

اجتماع سفيدى وسياهى در دو نقطه ضررى به تقابل نمى زند، زيرا شرط تقابل اين است كه دو شىء در يك محل، قابل جمع نباشند و اين شرط حتى در اين دو رنگ كه در دو محل قرار گرفته اند صادق است، زيرا اين دو رنگ، هرگز در يك محل جمع نمى گردند و اجتماع آن دو در دو محل با تقابل آنها منافات ندارد.

شرط سوم امتناع اجتماع متقابلين، اين است كه هر دو، فعليت داشته باشند، نه اينكه يكى به صورت فعليت و ديگرى به صورت زمينه وبالقوه باشد. مثلاً مى توان گفت كودك شش ساله هم بى سواد است و هم با سواد: بى سواد است به صورت بالفعل، با سواد است به صورت بالقوه، يعنى مى تواند در آينده تحصيل علم و دانش كند وبا سواد گردد. اجتماع متقابلين به اين گونه اشكال ندارد. اشكال جايى پيدا مى شود كه هر دو به صورت بالفعل باشد، يعنى بالفعل هم باسواد باشد و هم بى سواد، هم فعلاً بتواند بنويسد وهم نتواند بنويسد.

يك ظرف آب، در آن واحد، نمى تواند هم سرد باشد و هم گرم، يعنى سراسر آب از نظر درجه حرارت، هم زير صفر باشد و هم بالاى صفر. امّا هرگز مانعى ندارد كه اين دو نوع آب، با هم مخلوط شده و با از دست دادن فعليت و حرارت اوليه خويش، در مجموع، آب ولرم و نيمه گرمى را تشكيل دهند.

شرط چهارم تقابل نيز اين است كه از يك نظر و يك جهت قابل جمع نباشند، چه، اجتماع دوستى و تقابل، از دو نظر و دو جهت، ضررى به قانون امتناع تقابل نمى زند.

پدرى و فرزندى، از اقسام تقابل به نام «تضايف» است و هرگز ممكن