فلسفه اسلامى و اصول ديالك تيك - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ١١١ - شرايط هشتگانه تحقق تناقض

دانشمند نيست»، و الاّ اگر ايجاب و سلب بر دو محمول متفاوت وارد شوند اجتماع آنها ممكن بوده و تناقض محقق نخواهد شد، مانند: «زيد دانشمند است وزيد قاتل نيست».

٣. وحدت مكان

سومين شرط براى تحقق تناقض، وحدت مكان است مثلاً اگر بگوييم: «زيد در مسجد نمازمى گزارد» و سپس بگوييم «زيد در مسجد نماز نمى گزارد» اين نوع سلب وايجاب، تناقض است و اجتماع آنها، ـ با حفظ ديگر شرايط ـ ممكن نيست. ولى اگر مكان اين دو نوع حكم فرق كند، در آن صورت اجتماع آنها امكان پذير بوده و تناقضى در كار نخواهد بود، مثل اينكه بگوييم:«زيد در مسجد نماز مى گزارد» و سپس اضافه كنيم: «زيد در خانه نماز نمى گزارد».

٤. وحدت شرط

اگر بگوييم:«ازدواج خوب است اگر همسر مهربان باشد» وبيافزاييم كه «ازدواج خوب نيست اگر همسر مهربان باشد»، اين دو حكم به هيچوجه قابل جمع نيست، ولى در صورت تعدد شرط، اجتماع، ممكن خواهد بود و تناقضى وجود نخواهد داشت. نظير اينكه بگوييم: «ازدواج خوب است اگر همسر مهربان باشد» و «ازدواج بد است اگر همسر نامهربان باشد».

٥. وحدت اضافه : انتساب

مثلاً بگوييم على پدر حسن است و على پدر حسن نيست اين دو گفتار متناقض است، و در صورت تعدد اضافه اجتماع ممكن بوده و تناقض نخواهد بود، مثلاً على پدر حسن است، على پدر حسين نيست.