فلسفه اسلامى و اصول ديالك تيك - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ١٥١ - فعل وانفعالات شيميايى با دخالت عالم خارجى صورت مى گيرد

٥. در قلمرو حيات و زندگى، عامل خارجى مؤثر است

درست است كه در قلمرو زندگى مثلثى به نام «ولادت، رشد ومرگ» داريم وچه بسا اين مثلث مؤيد صحت نظريه هگل جلوه كند، ولى تنها تجزيه و تحليل خود مسئله ولادت، نظريه هگل را باطل مى كند، زيرا توليد مثل هرگز از درون يك تز به نام «اوول» به وجود نمى آيد، بلكه بايد در اينجا تز ديگرى به نام «اسپرم» به آن ضميمه شود وسرانجام توليد مثل تحقق يابد، نه اينكه «تز» نخست به صورت توليد زنجيرى تك پايه اى پيش رود. وانگهى تركيب دو تز يعنى دو جزء نر وماده نيز، از طريق تنازع و تضاد نيست، بلكه تجاذب و التيامى است كه آنها را به هم وصل مى كند و تركيبى تازه به وجود مى آورد.

در فصل هفدهم، پيرامون تأثير عوامل خارجى در تحقق پديده ها بحث خواهيم كرد و براى آنكه دامن بحث را در اين جا كوتاه كرده باشيم، ذكر باقى ايرادات و نارساييهاى مثلث هگل را در تبيين تكاپوى طبيعت، به آن فصل وا مى گذاريم.