فلسفه اسلامى و اصول ديالك تيك - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ١٤٥ - ٢ تكامل دو مرحله بيش ندارد

عدمى و منفى است، در صورتيكه هر پايه اى از پايه هاى تكامل بايد امر وجودى و اثباتى باشد، و چون «عدم» در خارج واقعيتى ندارد نمى تواند پايه تكامل شمرده شود، لذا اين نظريه كه يكى ازپايه هاى تكامل را «نفى» مى داند، وهم و پندارى بيش نيست.

توضيح اينكه: نفى وعدم، يكى از مفاهيم ذهنى است كه در خارج براى آن مصداقى وجود ندارد بلكه از مصنوعات ذهنى است كه ذهن آنرا مى سازد. ما هرگز در خارج، واقعيتى به نام «عدم» نداريم كه آنرا پايه اشيا و پديده ها قرار دهيم. به عبارت ديگر: در سيستم تكاپوى ديالكتيك هگل، ماهيت پايه نخست را «اثبات»، ماهيت پايه دوم را «نفى»، و ماهيت پايه سوم را «نفى مركب از اثبات و نفى»تشكيل مى دهد و بدين ترتيب، دومين پايه تثليث هگل بر روى «نفى» استوار است و اين در حالى است كه آنچه در خارج واقعيت دارد، جز اثبات چيزى نيست. بر اين اساس بايد پايه دو تثليث را نيز اثبات تشكيل داده و پيوسته در مسير تكامل، اثباتها خودنمايى كنند وجز اثبات متوالى چيزى در كار نباشد.

به عبارت ديگر، آنچه مى تواند در خارج واقعيت داشته باشد ويا واقعيتى به آن تبديل شود و يا با واقعيتى مركب ومزدوج گردد و از طريق تركيب اشيا، حقيقتى نوين به دست بيابد عنصرى است كه سهمى از واقعيت و هستى داشته باشد، وعدم، عنصرى نيست كه درباره آن اين اوصاف و ا حكام صادق باشد.

٢. تكامل، دو مرحله بيش ندارد

چنانچه بپذيريم كه، عدم يا نفى، عنصرى نيست كه در خارج عينيت