فلسفه اسلامى و اصول ديالك تيك - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ١١٠ - شرايط هشتگانه تحقق تناقض

اين شرايط هشتگانه در دو بيت زير جمع شده اند.[١]

در تناقض، هشت وحدت شرط دان *** وحدت «موضوع» و «محمول» و «مكان»

وحدت «شرط» و «اضافه»، «جزء و كلّ» *** «قوه» و «فعل» است در آخر «زمان»

اينك به توضيح شرايط هشتگانه توجه كنيد:

١. وحدت موضوع

يكى از شرايط تحقق تناقض، و امتناع اجتماع آن، اين است كه سلب و ايجاب بر يك موضوع وارد گردد نه بر دو موضوع، و گرنه تناقض ميان دو شىء تحقق نيافته،و اجتماع آنها ممكن خواهد بود. مثلاً، هرگاه بگوييم: «زيد دانشمند است وزيد دانشمند نيست» اين تناقض است واجتماع چنين سلب و ايجابى امكان پذير نيست، ولى در صورت تعدد موضوع، اجتماع آنها اشكال نخواهد داشت. مثلاً اگر بگوييم «زيد دانشمند است و احمد دانشمند نيست» چنين سلب وايجابى از موارد تناقض نمى باشد.

٢. وحدت محمول

در تحقق تناقض و عدم امكان اجتماع، بايد سلب و ايجاب بر يك محمول وارد گردد نه دو محمول، مثلاً بگوييم:«زيد دانشمند هست وزيد