فلسفه اسلامى و اصول ديالك تيك - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٢١٧ - بررسى اشيا در حال حركت

٢. سرگذشت زمين را با تحولاتى كه در طول زمان در آن رخ داده است محور مطالعه قرا رداد.

هر دو نوع مطالعه نيز مفيد وسودمند است ونبايد به بهانه يكى، ديگرى را كوبيد. كسى كه مى خواهد از شكل فعلى درياها و دشتها وكوهها و آتشفشانها وساير خصوصيات آن آگاه گردد، راه نخست براى او سودمند است، در حالى كه براى فرد ديگرى كه مى خواهد علل و ريشه هاى پديده ها را به دست آورد پيمودن راه دوم ضرورى است.

سخن ما با اين حضرات در جاى ديگرى است، و آن اينكه، آنان به چه مدرك و دليلى راه نخست را «متافيزيكى» و دومى را «ديالكتيكى» مى نامند؟! مگر اعتقاد به تحول وحركت از آن ديالكتيسينهاست؟!

هر فردى از ما نسبت به سرگذشت پيدايش گل، از كاشتن نهال يا بذر آن، كيفيت آفرينش نوزاد از سلول انسانى، و چگونگى تكامل ميوه از شكوفه ناچيز، عالم وآگاه است. چه شد كه نوع دوم از مطالعه، دربست در اختيار ديالكتيسينها شمرده شده و ديگر انديشمندان در مقام بررسى پديده هاى طبيعى از توجه به تاريخ پيدايش آنها، غافل محسوب گشته اند؟! آيا صحيح است كه به حكيمان بزرگ اسلام كه با دلايل روشن، «حركت در جوهر اشيا» را ثابت كرده وبه حركت و تكاملى بالاتر از «حركت اتوديناميكى» ماديها معتقد شده اند جسارت كنيم و به آنها نسبت جمود بدهيم وبگوييم كه در بررسى اشيا سوابق پديده ها را در نظر نمى گيرند؟!

اصولاً معنى حركت در جوهر اين است كه يك شىء به تدريج از نوعى به انواع متعددى تحول يابد و نوعى ناچيز به صورت انواع متكاملتر درآيد.