فلسفه اسلامى و اصول ديالك تيك - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٢١٦ - بررسى اشيا در حال حركت

مى گويند:

براى مطالعه سيب، دو راه در دست داريم: يكى راه متافيزيكى، ديگرى راه ديالكتيكى. در حالت اول، شكل ورنگ سيب توصيف مى شود و از مزه يا ديگر اوصافش صحبت مى كنيم. بعد مى توان سيب را با گلابى مقايسه كرد وشباهت يا تفاوت آن دو را ملاحظه كرد و نتيجه گرفت كه سيب سيب است وگلابى هم گلابى است. امّا اگر بخواهيم سيب را از نظر ديالكتيكى مطالعه كنيم حركت را مورد توجه قرار مى دهيم، مثلاً سيب رسيده از ابتدا رسيده نبوده و نخست رنگ سبز داشته يعنى كال بوده است. پيش از شكوفه بودن هم صورت دكمه را داشته و به مرحله درخت سيب در فصل بهار مى رسيم. پس سيب هميشه سيب نبوده، بلكه تاريخى دارد. اين گونه مطالعه بر اساس گذشته صورت مى گيرد.[١]

در اينكه براى مطالعه هر پديده طبيعى و اجتماعى دو راه در اختيار داريم، و هر دو راه نيز در جاى خود مفيد و سودمند است، ترديدى نيست در يكى، وضع فعلى آن را مورد بررسى قرار مى دهيم بى آنكه به تاريخچه گذشته آن نظر بيافكنيم، و در ديگرى، سابقه پديده را به جاى جنس و فصل گرفته و آن را از اين ديدگاه مورد بررسى قرار مى دهيم. براى نمونه، كره زمين را به دونوع مى توان مطالعه كرد:

١. وضع سياره را در نظر گرفته و درباره آن به جستجو پرداخت.