آسمان و جهان (ترجمه کتاب السماء و العالم بحار الأنوارجلد 14) - علامه مجلسی - الصفحة ٥٧ - تفسير

با هم يكى شوند و بدان كس در عجائب حكمت خدا بينديشد نسبت بكمترين چيزها از آن نفهمد جز اندكى فسبحانه و تقدس عن اوهام المتوهمين.

نمونه دوم: يك لقمه خوراك كه بردارى و بدهن گذارى ببين از كجا آمده و بكجا ميرود. اين يك لقمه نان فراهم نشده مگر در كالبد همه جهان بروش هر چه درست‌تر، زيرا گندمى بايد و آن نرويد مگر در چهار فصلى باشد و طبايع تركيب شوند و بادها بوزند و بارانها بيايند، و اينها نشوند جز با چرخش افلاك و پيوند اختران بهم بوضع خاصى از حركت و كيفيت و جهت و نظمى در تندى و كندى و پس از وجود گندم ابزار آرد كردن و پختن بايد و براى آن ابزار آهنين از درون كوهها لازم است و براى ساخت آنها ابزار آهنين ديگر بكار رفته است تا بنخست ابزار آهنى رسيده و آن چگونه شكل گرفته و پس از اين همه بايد چهار عنصر زمين و آب و هوا و آتش فراهم باشند تا از آرد نان پخت.

اينها همه بررسى پيش از لقمه است و بررسى پس از آن اينست كه خداوند چگونه تنها را آفريده كه از اين لقمه سود برند و چه زيانى از آن بتن حيوان رسد و در كدام عضو باشد و اينها را ندانى جز با علم تشريح و طب كامل، و روشن شد كه سود يك لقمه را نتوان فهميد جز بفهميدن همه اين امور كه خرد از درك يك ذره از اين مباحث در ماند و روشن شد كه «اگر نعمت خدا را در شمار آريد نتوانيد آمارش بر داريد» (پايان سخن او).

و من گويم: روش ديگرى هست دقيقتر و پهناورتر از آنچه او گفته و آن اينست كه چون نعمتهاى بر يك آدمى را چون زيد فهميدى از آسمانها و اختران و عرش و كرسى و همه ارضيات كه در وجود و بقايش اثر دارند، همه آنها به عمر و هم تعلق دارند اين هم باز نعمتي است بر زيد زيرا وجودش وابسته باو است چون آدمى در منش خود اجتماعى است و همچنان نسبت بديگران، و نعمت بر جانوران هم كه در وجود انسان اثر دارند نعمتى است بر زيد بحساب خودش و بحساب اينكه نعمت است بر هر فرد از بشر كه وجودشان در او اثر دارد.