آسمان و جهان (ترجمه کتاب السماء و العالم بحار الأنوارجلد 14) - علامه مجلسی - الصفحة ٢٧ - بيان در سبب جزر و مد

جنوبى را بشمال آورد و آب در جنوب كم شود، و جابجا شدن آب دريا در دو ميل كلى شمال و جنوب جزر و مدّ ناميده شده است و مد جنوب جزر شمال است و مد شمال جزر جنوب.

و اگر يكى از ستاره‌هاى سياره با ماه در يكى از دو ميل موافق شود عمل مد و جزر سخت گردد، و انقلاب آب دريا بسمت مخالف جاى خورشيد سخت شود، اين نظر از كندى و احمد بن خطيب سرخسى حكايت شده كه گفتند: دريا با حركت بادها حركت دارد (پايان).

و خلاصه اينست كه نهر بصره و نهرهاى نزديكش در هر روز و شب دو بار مد دارند هميشه و وابسته بطلوع و غروب خورشيد و بالا و پائين بودنش نيست و آن را مد روزانه نامند و هنگام فزايش روشنى ماه سخت‌تر است و آن را مدّ ماهانه نامند و ممكن است وابسته بماه باشد چون بيشتر در پى آنست و هنگام فزودن روشنى ماه پديد شود.

ولى ظاهر آن است كه اگر اثر فزودن روشنى آن بود بايد بهمراه آن يا پس از آن باشد كه ماه در دريا اثر كند با اينكه بدين معنا در پى آن نيست و بر فرض اينكه اثر ماه باشد شكى در بطلان گفته نخست كه دليل آن را گرم شدن دريا بروشنى ماه كه هم جنس آنست دانسته و هم گرم شدن فضا را بدان وابسته نادرست است بلكه گفته‌اند روشنى ماه فضا و اجسام را سرد ميكند چنانچه بتجربه رسيده.

آرى بسا عقل روا داند كه ماه در مد اثر كند براى ارتباطى كه ميان روشنى آن و آنست گرچه وجه آن را ندانيم ولى باز هم بى‌اثرى مقارنه و تاخير در آن احتمال را سست سازد و نادرست بودن ارتباط مد روزانه بماه روشن است و ارتباط آن باختران به تنهائى يا بهمراه ماه بسيار از باور دور است و تاثير گرمى اختران در آن ظاهر الفساد است.

و قول دوم كه اثر بخارهاى درونى زمين است مورد اعتراض است از اين نظر كه اگر بخارهاى بسيار و درهم باندازه‌اى كه در يارى باين عظمت را بجوش آرند و از درون زمين يكباره برآيند چنانچه ظاهر كلام است بايد در هر شبانه روزى شكاف‌