آسمان و جهان (ترجمه کتاب السماء و العالم بحار الأنوارجلد 14) - علامه مجلسی - الصفحة ٣٤ - بيان در سبب جزر و مد

باران در آنها ريزد و لؤلؤ خرد از قطره خرد است و لؤلؤ درشت از قطره درشت.

١٤- در كامل الزياره: بسندش از امام ششم، فرمود: دو نهر مؤمن باشند و دو نهر كافر، دو كافر نهر بلخ است و دجله و دو مؤمن، نيل مصر و فرات، فرزندان خود را با آب فرات كام برداريد.

بيان: جزرى در نهايه گفته: در حديث است كه: دو نهر مؤمنند و دو نهر كافر، اما دو مؤمن نيل است و فرات. و اما دو كافر دجله و نهر بلخ: اين دو را مؤمن گفته بتشبيه چون خودبخود و بيرنج بر زمين روان شوند و زراعت را سيراب كنند، آن دو را كافر دانسته براى آنكه سيراب نكنند جز با رنج و زحمت، و اين دو در خير و رحمت چون دو مؤمن باشند، و آن دو در كم سودى كافر (پايان).

من گويم: بسا اينكه فرمود «كام برداريد» اشاره دارد كه در ايمان و كفر اثرى دارند، و آن در فرات روشن است چنانچه دانستى، و اما در نيل مصر بسا شقاوت مردمش بر اثر خاك آن باشد كه بد است چنانچه در اخبار رسيده و اگر در جز آن روان بود چنين نبود.

نهر بلخ همان جيحونست، بيرجندى گفته: مايه‌اش از حدود بدخشانست در طول ٩٩ درجه و عرض ٣٧ درجه سپس نهرهاى بسيارى با آن گرد شوند و بسمت مغرب و شمال تا حدود بلخ برود، و از آن بگذرد تا ترمد و آنگه بمغرب و جنوب رود تا ولايت زمَّ در طول ٨٩ درجه و عرض ٣٧ درجه، سپس بهمان سو رود تا جايى كه ٨٨ درجه طول ٣٩ درجه عرض دارد سپس بگذرد تا بدرياچه خوارزم ريزد.

و نهر دجله مشهور است و سرچشمه آن از ميافارقين زير دو دژ ذى القرنين است و از شمال غربى بجنوب رود و بشهر آمد گذرد و به شهر موصل و سرَّمن‌رأى و بغداد سپس بواسطه آنگه بدرياى فارس بريزد ١٥- عياشى: بسندى از يكى دو امام كه چون خدا فرمود: «اى زمين آبت فروكش و اى آسمان واگير، ٤٥ هود» زمين گفت من فرمانبرم تنها آب خودم را فرو دهم و نبايدم آب آسمان را هم فرو كشم و آب خود را فرو كشيد و آب آسمانى بجا