آسمان و جهان (ترجمه کتاب السماء و العالم بحار الأنوارجلد 14) - علامه مجلسی - الصفحة ٨٢ - يك فايده در مورد كرويت زمين

اينست گفتار فلاسفه در اينجا و ما جز اين ندانيم كه همه بقدرت قادر توانا و دانا و خواست مدبر حكيم است چنانچه بزودى بدانى ان شاء اللَّه شيخ مفيد- قدس سره در كتاب مقالات گفته: من گويم: جهان همان آسمان و زمين است و آنچه ميان آنها است از جواهر و اعراض و ميان يگانه پرستان در آن خلافى نشناسم.

من گويم: بسا مقصودش از سماوات عرش هم باشد با كرسى و حجب و منظورش رد جواهر مجرده است كه حكماء بدان عقيده دارند. سپس (ره) گفته: ميگويم فلك گرد زمين است و بر آن ميچرخد و خورشيد و ماه و اختران ديگر در آنند و زمين در ميانست چون نقطه ميان يك دائره، و اين عقيده ابى القاسم بلخى و گروهى يگانه پرستاست، و بسيارى از قدماء و منجمين: و جمعى از معتزله بصره و ديگران از مردم مذهبى با آن مخالفند، و ميگويم فلك حركت گردانى دارد چون دائره بر كره و اين مذهب بلخى و جمعى موحدانست، و زمين چون كره است ميان فلك و هميشه آرام است و بيحركت و علت آرامى آن اينست كه در مركز است و مذهب ابى القاسم و بيشتر قدماء و منجمين است، و جبّائى و پسرش و ديگران از صاحب‌نظران و مقلّدان و متكلمان با آن مخالفند.

سپس گفته- و ميگويم جهان پر است از عناصر و جواهر و خلاء ندارد و اگر خلاء بود امتياز ميان مجتمع و پراكنده جواهر جهان و اجسام آن ممتاز نبود، و اين مذهب خصوص ابى القاسم از بغداديها است و مذهب اكثر قدماء متكلمان و جبائى و پسرش و جمعى متكلمان حشويه و جبريه و مشبهه با آن مخالفند.

سپس گفته- و گويم مكان همانست كه بر هر چيزى از هر سو فرا است، و حركت جوهر جز در مكان نشايد، وقت هنگامى است كه براى چيزى مشخص شود و پديده جدائى نيست، زمان نام حركت فلك است و از اين رو فعل در ذات خود نياز بوقت و زمان ندارد، و همه موحدان بدان معتقدند.

از سيد مرتضى- رحمه اللَّه- پرسيدند، آيا فضا پايانى دارد؟ و قديم تعالى‌