آسمان و جهان (ترجمه کتاب السماء و العالم بحار الأنوارجلد 14) - علامه مجلسی - الصفحة ٨٠ - يك فايده در مورد كرويت زمين
دو است بنا بر اينكه اين اختلاف ناشى از ديد مرئى از نزديك و دور بر اثر اختلاف زاويه ديد است كه در مركز جليديه و در رأس مخروط شعاعى پديد شود بحسب تو هم بيننده يا بحسب واقع هنگام انطباق قاعده شعاع بر سطح مرئى، هر چه مرئى نزديكتر باشد زاويه شعاعى گشادهتر است و هر چه دورتر باشد تنگتر است و محققان فلاسفه گفتند: ديد مطابق حجم واقعى هر چيز هنگامى است كه زاويه شعاعى باندازه قائمه و ٩٠ درجه باشد، و بنا بر اين چون فرض شود كه زاويه شعاعى نسبت بقاعده مخروط شعاع قائمه باشد بايد بعد ميان رأس مخروط و قاعده برابر نصف قطر قاعده باشد چنانچه در اصول هندسه ثابت شده، و چون قطر زمين بىترديد بيش از دو هزار فرسخ است بحجم واقعى خود در مسافت كمتر از هزار فرسخ ديده نشود، و پر معلوم است كه كوهها و درههاى زمين بحسب عادت از اين مسافت دور محسوس نباشند و شكل زمين در اين ديد كره كامل نمايد.
سپس بپندار آنها زمين و اجزاء زمين و دائرههاى زمين در زمان مأمون و پيشتر مساحت شده، دائره عظيمه زمين ٨٠٠٠ فرسخ است و قطرش ٥/ ٢٥٤٥ تقريبا و حاصل ضرب قطر در محيط مساحت سطح زمين است كه مىشود ٢٠٣٦٠٠٠٠ فرسخ و يك چهارم آن مساحت ربع مسكون زمين است.
ولى اندازه معموره ربع مسكون كه از خط استواء تا تمام ميل كلى است (در حدود ٦٦ درجه) مساحتش ٣٧٦٥٤٢٠ فرسخ است، فرسخ نزد همه ٣ ميل است و هر ميل ٤ هزار ذارع نزد محدثين و ٣ هزار ذراع نزد قدماء، هر ذراع ٤٤ انگشت است نزد محدثين و ٣٢ نزد قدماء، هر انگشت نزد همه باندازه شش جو معتدل است كه شكم هر يك به پشت ديگرى باشد.
گفتهاند زمين ٣ طبقه دارد يكم زمين خالص گرد مركز، طبقه گل مجاور آب سوم طبقه باز و بيرون از آب كه بخار و دخان در آن حبس شوند و معادن و گياهان و جانوران در آن پديد گردند، پندارند همه عناصر بسيطه زلالند و پرده از ديد پس خود نشوند جز اختران و زمين صرف گرد و مركز هم زلال است و دو طبقه