آسمان و جهان (ترجمه کتاب السماء و العالم بحار الأنوارجلد 14) - علامه مجلسی - الصفحة ٢٨ - بيان در سبب جزر و مد

هولناكى در زمين پديد آرند كه باز و بسته شود و بسا كسى شك در بطلان آن ندارد و اگر زمين شكاف بر دارد چه دليلى دارد كه بسته شود و احتمال اينكه علتش شكاف در نزديك آنست در نهايت بعيد است.

و اگر بخار خرده خرده از زمين بر آيد بايد دريا پيوسته بجوشد نه اينكه بطرز مد و جزر پر و خالى گردد قول سوم كه گفته‌اند اثر جهش طبايعند ايرادش اينست كه اگر طبايع بى‌سبب بجهند كه باطل است و اگر گويند جهش ذاتى طبع است كسى آن را نگفته است و اگر گويند سبب نامعلومى دارد جوابى براى مسأله نيست زيرا سؤال از سبب است. و آنچه در قول چهارم آمده كه براى انقلاب خورشيد است از شمال و جنوب وجهى ندارد و منطبق با خصوصيات مد و جزر نيست.

و بهتر اينست كه گفته شود اثر قدرت و حكمت خدا است بوسيله فرشته اگر خبرش درست باشد يا اسباب ديگرى كه مصلحت داند زيرا خدا سبب‌ساز است و وقت معين كن آنها، و ما مكلف ببررسى اسباب آن نيستيم گرچه ممكن است برخى وجوه ياد شده در آن اثر كنند، و خدا كه داند آن را تدبير كند، براى ما همان فهم بهره‌ها و سودهاى آن بس است.

٣- در خصال (١١٧): بسندى تا رسول خدا ٦ كه: ٤ نهر از بهشتند: فرات نيل سيحون و جيحون، فرات در دنيا و آخرت همان آب است، نيل عسل است، سيحون نهر مى و جيحون نهر شير.

بيان: فرات برتر نهرها است بحسب اخبار كه در كتاب مزار آوردم، نيل در مصر معروف است، سيحون و جيحون را در نهايه گفته دو نهرند در پايتخت‌ها نزد مصيّصه و طرسوس، و در قاموس گفته: سيحان نام نهريست در شام و ديگرى در بصره و سيحون نهريست در ما وراء النهر و نهريست در هند، جيحون نهر خوارزم است و جيحان نهر شام و روم و معرب جهانست (پايان).

و بيرجندى در يك رساله‌اش گفته: نهر فرات از كوههاى ارزن روم سرچشمه‌