الف- عزيز نسفى، مهاجرى است از سرزمين خراسان (خراسان بزرگ)، در حلقه ارادت سعد الدين حمويّه، در گريزى مدام، گرفتار رنج و حرمان، با زبانى ساده و بى‌پيرايه، قانع به كفاف روزانه، با قلمى در نهايت فصاحت و سلاست و روانى و عدم تكلّف و تصنع؛ كه نه در اصفهان مى‌پايد و نه در شيراز، و سرانجام در ابرقو به سال ٦٨٧ ديده از جهان فرو مى‌بندد[١].

ب- مير سيد على همدانى، فرزند سيد شهاب الدين- حاكم و امير همدان- ملقب به «مير»، «ميرزاده»، «امير كبير»، «على ثانى»، «شاه همدان» و ...، متولد به سال ٧١٤ متوفى به سال ٧٨٦ ه، در حلقه ارشاد شيخ محمود مزدقانى و نجم الدين محمد بن محمد اذكانى و ارادت اخى على دوستى ...، مسافرى از همدان روانه به سوى هندوستان به فرمان شيخ و مراد خويش در تبليغ دين مبين اسلام تا خاكسپارى جسدش در ختلان‌[٢]. هردوان صاحب قلمانى اهل دردند كه در عين سفر و سياحت، با وا نهادن رامش و راحت، به بحث و بلاغ شفاهى اكتفا نورزيده، به ضرورتى كه دانسته‌اند، بسا كتاب و رساله به رشته تحرير در آورده‌اند.

اهم كار عزيز را نوشته‌هاى تطبيقى او تشكيل مى‌دهد، كه در آن، با زبانى ساده و روان، پخته و بى‌پيرايه، به بيان اعتقادات طوايف پرداخته و در ضمن آن، عقيدت خويش را بيان داشته؛ چون كشف الحقايق كه آن را بزرگترين اثر او دانسته‌اند و مقصد الاقصى، زبدة الحقائق، انسان كامل، منازل السائرين و ...[٣]

و مير را كه عارفى است دلسوخته، در كار عقيده خود صادق «و در علوم ظاهرى و باطنى وارد» و در كار نويسندگى متفنن، آثارى است در بيان آنچه معتقد وى بوده اعم از تصنيفات و تأليفات و شروح و تفاسير چون ذخيرة الملوك، مرآة التابعين، منازل السالكين، حق اليقين، حل الفصوص، المودة القربى و اهل العبا، الانسان الكامل، الناسخ و المنسوخ فى القرآن‌

[١] - تاريخ تصوف در اسلام دكتر غنى، ج ٢، قسمت اول، ص ٥٤٥.

[٢] - رك به كشف الحقائق، مقدمه؛ انسان كامل، مقدمه؛ تاريخ ادبيات دكتر صفا؛ تاريخ تصوف دكتر غنى.

[٣] - رك به احوال و آثار مير سيد على همدانى، دكتر رياض؛ ذخيرة الملوك، دكتر محمد انوارى، مقدمه تاريخ ادبيات دكتر صفا، مجالس المؤمنين و ...