و اين فرمايش خدا است كه: «ما انسان را به نيكوترين صورت و سيرت آفريديم». [سوره تين (٩٥)، آيه ٤] و اين آيات: «اى انسان چه باعث شد كه در برابر پروردگار بزرگوارت مغرور شوى؟ آنكه تو را خلق كرد و به تو كمال بخشيد و به اعتدال برگزيد و به صورتى كه خواست تركيب كرد». [سوره انفطار (٨٢)، آيه ٦- ٨] و همچنين در بسيارى از آيات ديگر آمده است؛ پس نخستين نعمت خداوند بر انسان، «عقل درستى» و برترى او بر بسيارى از آفريدگان ديگر به خاطر برخوردارى از عقل كامل و بيان گوياست. و اين از آنجاست كه هر جنبنده‌اى بر روى زمين به حواس خود برپاست و به سوى كمال خويش پوياست و انسان را به خاطر نطق كه در ديگر مخلوقات وجود ندارد برترى داده و به وسيله نطق است كه خداوند انسان را بر ساير مخلوقات مسلّط ساخته تا آنجا كه امر و نهى‌كننده شده و ديگران در تسخير اويند؛ چنان كه خدا فرموده: «اين گونه خداوند آنها را براى شما رام كرد، تا خدا را به پاس آنكه شما را هدايت نموده به بزرگى ياد كنيد». [سوره حج (٢٢)، آيه ٣٧] و فرموده: «و اوست كسى كه دريا را مسخّر گردانيد تا از آن گوشت تازه بخوريد و از آن زيورهايى بيرون آوريد كه آنها را مى‌پوشيد» [سوره نحل (١٦)، آيه ١٤] و باز فرموده: «و چارپايان را براى شما آفريد: در آنها براى شما وسيله گرمى و سودهايى است و از آنها مى‌خوريد و در آنها براى شما زيبايى است، آنگاه كه آنها را از چراگاه برمى‌گردانيد و هنگامى كه آنها را به چراگاه مى‌بريد و بارهاى شما را به شهرى مى‌برند كه جز با مشقّت بدنها نمى‌توانستيد به آن برسيد». [سوره نحل (١٦)، آيه ٥- ٧]؛ پس از اين لحاظ است كه خداوند انسان را به پيروى فرمان و طاعت خود فراخوانده كه او را با درستى خلقت و كمال نطق و معرفت بر ديگران برترى داده و او را از قدرت و استطاعت برخوردار فرموده تا به وسيله آن طبق فرموده او بندگى نمايد. و اين فرموده خداست كه: «پس تا مى‌توانيد از خدا پروا بداريد و بشنويد و فرمان ببريد». [سوره تغابن (٦٤)، آيه ١٦] و اين آيه: «خداوند هيچ كس را جز به قدر توانايى‌اش تكليف نمى‌كند». [سوره بقره (٢)، آيه ٢٨٦] و همچنين اين آيه:

«خداوند هيچ كس را جز به قدر آنچه به او داده تكليف نمى‌كند». [سوره طلاق (٦٥)، آيه ٧].

و در آيات بسيار ديگر. و چون يكى از حواسّ بنده را بگيرد كار آن حسّ را از وى نخواهد، همان طور كه در قرآن فرموده: «بر نابينا و لنگ ايرادى نيست ...».

[سوره نور (٢٤)، آيه ٦١]؛ پس خداوند هر كس را كه داراى اين اوصاف است از جهاد و امورى كه جز بدان حس انجام نيابد، معاف كرده است و از طرف ديگر حج و زكات را بر توانگر واجب ساخته است؛ چون استطاعت و امكان انجام آنها را به او داده و فقير را از پرداخت زكات و انجام حج معاف نموده است.