تحف العقول ت حسن زاده - ابن شعبه حرّاني - الصفحة ٢٢٩ - فرمان أمير المؤمنين على
و اگر مردم از سنگينى خراج [ماليات] يا مشكلى از قبيل بريدن آب يا دگرگون شدن زمين چون در آب فرو رفتن يا تشنگى بر اثر نيامدن باران يا آفتزدگى، شكايت نزد تو آوردند، آن قدر كه اميد دارى كه خدا كارشان را به آن سامان دهد به آنان تخفيف بده و اگر از تو كمكى براى بهسازى امور خود با سرمايه خويش درخواست نمودند به آنها كمك كن؛ زيرا اين كمك تو، سرانجام خوبى دارد؛ پس بر تو گران نيايد كه به آنها تخفيف دادهاى يا كمك كردهاى؛ زيرا اين اندوختهاى است كه مردم با آباد ساختن سرزمين و آرايش حكومت تو به تو بازش گردانند و نيز دوستى و خوش بينى و خير رسانى آنان را نسبت به تو به دنبال خواهد داشت و به آنچه خدا به آن جلب محبّت آنان را آسان نمايد، دست خواهى يافت؛ زيرا خراج و ماليات با سختگيرى و به رنج انداختن مردم به دست نمىآيد هر چند اين خود قراردادى است كه آن پشتوانه خود ساختهاى و اگر حادثهاى رخ داد روى آنان مىتوانى حساب كنى و از ما زاد نيرويشان استفاده نمايى؛ چون دوستى و اعتماد آنها را اندوختهاى به اين صورت كه آنان را به عدالت و نرم رفتارى خود عادت دادى و آنها عذر تو را در پيشامدى كه رخ داده و تو براى رفع آن به پشتيبانى آنها نياز دارى، فهميدهاند؛ پس با جان و دل آن را مىپذيرند. همانا اگر كشور آباد گردد، هر چه بر عهده مردمش گذارى، انجام دهند؛ زيرا ويرانى زمين در اثر تنگدستى مردم آن است و مردم زمانى تنگدست گردند كه فرمانروايان در [گرفتن ماليات] زياده روى نمايند و به ماندن خود بر سر كار اطمينان نداشته باشند و آنچه مايه عبرت است كمتر سود بردارند.
پس در دوران حكومت خود مانند كسى عمل كن كه دوست دارد تجليل و تعريف مردم و ثواب الهى و خشنودى امام ذخيره راهش باشد. و لا قوّة إلّا باللَّه. سپس در كار نويسندگان و منشيانت نظر كن و حال هر كدام از ايشان را به دست آور كه چه نيازمنديهايى دارند و براى هر يك از آنها جايگاه و رتبهاى در نظر بگير. سپس در كار اعضاى دبيرخانه نظر كن و از احوال نامه نگاران و منشيان آن شناخت كافى به دست بياور كه چه نيازمنديهايى دارند و براى هر يك آنان جايگاه و رتبهاى را معيّن نما و بهترين آنان را بر امور خود بگمار و نامههاى محرمانه و خصوصى خود را كه در آن تدبيرها و اسرار حكومتى درج شده، به دست كسى بسپار كه روشهاى خوب ادب را بهتر فراهم آورده و براى گفتگو در كارهاى مهم آمادگى لازم را دارد و شخصى صاحب نظر و خيرخواه و باهوش به شمار مىآيد و از اعضاى ديگر دبيرخانه رازدارتر است، كسى باشد كه تجليل تو سرمستش نسازد و بر خود نبالد و در خلوت بر تو گستاخى ننمايد