يكى از مسائل مهم، در امر تحقيق، نشاط و شادابى محقق در كار خود است.[١] محقق توانا و موفق كسى است كه با شوق و ذوق و نشاط در پى حل مسئله خود باشد و هرگز خستگى و كسالت به خود راه ندهد. به تعبير شهيد مطهرى: «انسان بايد به كارش عشق داشته باشد ... آن وقت است كه شاهكارها به وجود مى‌آورد كه شاهكار ساخته عشق است، نه پول و درآمد. با پول مى‌شود كار ايجاد كرد، ولى با پول نمى‌شود شاهكار ايجاد كرد.»[٢]

نشاط در تحقيق، يعنى زندگى كردن و محبت ورزى با مسئله مورد نظر، و معلوم است كه انسان هرگز از زندگى و همراهى با دوست خود، احساس خستگى و كسالت و سستى نمى‌كند.

علم دريايى است بى حد و كنار		طالب علم است غواص بحار
گر هزاران سال باشد عمر او		او نگردد سير خود، از جستجو[٣]

«دانشجويان به شوخى از استاد خود مى‌پرسند كه در كار علم چگونه مى‌توانند به مقام بزرگانى چون پاولوف رسند. استاد، به جدّ پاسخ مى‌دهد: بامداد در آغوش مسئله مطلوب خود از خواب بيدار شويد، با مسئله خود صبحانه بخوريد، با آن به آزمايشگاه بشتابيد، به هنگام ناهار خوردن همراه آن باشيد، پس از ناهار آن را نزد خود نگه داريد، با آن به بستر برويد، و آن را به خواب ببينيد.»[٤]

لذات دنيوى همه هيچ است نزد من‌		در خاطر از تغير آن هيچ ترس نيست‌
روز تنعم و شب عيش و طرب مرا		همچون شب مطالعه و روز درس نيست‌

يكى از عوامل بى‌انگيزگى و سستى در تحقيق اين است كه اهميت كار براى محقق روشن نشده است. كسى كه دست به تحقيقى مى‌زند و پس از مدتى دچار كسالت و سستى مى‌شود، به اين معناست كه يا علاقه درونى و واقعى به آن موضوع نداشته و صرفاً به خاطر درآمد يا شهرت يا مسائل ديگرى دست به آن تحقيق زده است و يا اينكه هدف تحقيق خود و اهميت آن را از ابتدا به درستى‌

[١] - براى آشنايى بيشتر با علل و عوامل نشاط و تحرك در تحقيق و همچنين عوامل احساس نااميدى و سستى در تحقيق، بنگريد به: مسعود آذربايجانى،« ضعف و قوت انگيزه در پژوهش»، دو فصلنامه پژوهش، پيش‌شماره اول، ص ٤٨- ٣٧

[٢] - مرتضى مطهرى، تعليم و تربيت در اسلام، ص ٤٢١

[٣] - جلال‌الدين محمد بلخى، مثنوى معنوى، دفتر ششم، ابيات ٣٨٨١ و ٣٨٨٢.

[٤] - ا. ح. آريان‌پور، پژوهش، ص ٢٣ به نقل از:.٥٥ .p ,rekaB .R .J ,esat Sdennal PehtdnaecneicS