پيروى نشود و مردم به دستورات و احكام او توجهى نداشته باشند، هيچ فايده‌اى نخواهد داشت؛ چرا كه به تعبير اميرمؤمنان: «كسى كه از او اطاعت و پيروى نكنند، گويا اصلًا انديشه و طرح و برنامه‌اى ندارد.»[١]

گفتنى است كه همراهى و پيروى از حاكم تا آنجا الزامى است كه فرمان‌ها و برنامه‌هاى او در چارچوب شريعت باشد و با اسلام و احكام الهى مخالف نباشد؛ زيرا «آفريده را فرمان بردن نشايد آنجا كه نافرمانى آفريننده لازم آيد.»[٢]

٥- ٢. امر به معروف و نهى از منكر[٣]

يكى ديگر از مهم‌ترين وظايف دينى و اخلاقى مردم در قبال مسئولان، امر آنان به خوبى‌ها و نهى آنان از ارتكاب بدى‌هاست. اگر مردم به درستى به اين وظيفه خود عمل كنند، درصد خطا و اشتباه و يا انحراف مسئولان جامعه را تا حد صفر پايين مى‌آورند. همان‌طور كه پيش‌تر در بحث امر به معروف و نهى از منكر اشاره شد، در نظام اسلامى، هيچ فردى از اين حكم مستثنا نيست. حتى شخص اول نظام اسلامى، اگر اشتباهى مرتكب شود، بايد با رعايت ضوابط، اشتباه او را به وى يادآور شد، و يا اگر به هر دليلى، در اجراى معروفى كوتاهى كند بايد او را به اجراى آن امر كرد. در حقيقت، مردم با اجراى اين وظيفه اخلاقى، ضعف‌ها و كمبودها را به مسئولان تذكر مى‌دهند و آنان را در شناخت و رفع كاستى‌ها يارى مى‌رسانند.

از طرفى، به مسئولان و حاكمان و مديران اسلامى نيز توصيه اكيد شده است كه نه تنها از امر به معروف و نهى از منكر زيردستان خود و مردم عادى آزرده نشوند، بلكه منتقدان و آمران به معروف و ناهيان از منكر را عزيز بدارند و آنان را بر متملّقان و چاپلوسان و كسانى كه همواره بر وفق‌مراد سخن مى‌گويند و همه امور و مسائل را عادى و بى‌اشكال جلوه مى‌دهند، ترجيح دهند.

اميرمؤمنان ٧، در اين‌باره به مالك اشتر چنين توصيه مى‌كنند: «و آن كس را بر ديگران بگزين كه‌

[١] - لارَأْىَ لِمَنْ لايُطاع.( همان، خطبه ٢٧، ص ٢٨)

[٢] - لا طاعةَ لمخلوقٍ فى معصيةِ الخالق.( همان، حكمت ١٦٥، ص ٣٩١)

[٣] - نظر به اهميت و جايگاه والاى امر به معروف و نهى از منكر در حكومت اسلامى، اين اصل به‌عنوان يكى از اصول كلى در قانون اساسى‌جمهورى اسلامى معرفى شده است. در اصل هشتم قانون اساسى‌چنين آمده است:« در جمهورى اسلامى ايران، دعوت به خير، امر به معروف و نهى از منكر وظيفه‌اى است همگانى و متقابل بر عهده مردم نسبت به يكديگر، دولت نسبت به مردم و مردم نسبت به دولت.»