نوع جهالت از شديدترين رذيلت‌هاى اخلاقى است؛ زيرا فرد اصولًا به بيمارى خويش آگاه نيست، بلكه خود را سالم مى‌پندارد. حال آنكه اولين قدم در راه اصلاح، باور به فساد است.[١] به همين دليل عيسى‌ ٧ فرمود:

به‌درستى كه من از معالجه كور مادرزاد و بيمارى پيسى عاجز نيستم، ولى از درمان بيمارى فرد احمق عاجز مى‌مانم.[٢]

دو. شك و حيرت: شكِ ابتدايى مى‌تواند شروع مباركى براى رسيدن به علم و يقين باشد.

آدمى تا چيزى را مسلّم مى‌پندارد و هيچ زاويه پنهان و مجهولى نمى‌يابد، در پى كنكاش بيشتر برنمى‌آيد. بسا حقايق گرانسنگى كه تنها پس از يك شك و ترديد اوليه به‌دست آمده‌اند.

بنابراين، شكْ گذرگاهى ارزشمند و گاه بى‌بديل به سوى علم و يقين و در نهايت ايمان است و در اين شكل خود نامطلوب و رذيلت اخلاقى نيست. ولى شك و ترديد هيچ‌گاه نمى‌تواند منزلگاه شايسته‌اى باشد. شك به عنوان مقصد و منزل قطعاً يك رذيلت اخلاقى و از آفات بزرگ يقين و ايمان است و مفهوم آن اين است كه نفس آدمى ناتوان از تمييز حق از باطل و در ميان حق و باطل سرگردان است. بر همين اساس است كه امام على ٧ به‌شدت از شك و حيرت نهى مى‌كند و آن را نافى ايمان و موجب كفر مى‌داند: لاترتابوا فتشكّوا، و لاتشكّوا فتكفروا.[٣] «ترديد و دودلى به خود راه ندهيد تا به شك افتيد و شك نكنيد تا كافر شويد».

سه. خاطرات نفسانى و وسوسه‌هاى شيطانى: مراد از خاطره آن چيزى است كه بر قلب انسان عارض مى‌شود و اگر انسان را به‌سوى شرّ دعوت كند، وسوسه‌ و هرگاه او را به‌سوى خير رهنمون شود الهام‌ ناميده مى‌شود. وسوسه‌هاى شيطانى كه از آفت‌هاى ايمان است، انواع و اسباب گوناگونى دارد كه مبارزه با هر يك از آنها نيز شيوه‌هاى خاص خود را طلب مى‌كند و بايد در اخلاق علمى يا تربيت اخلاقى مورد بررسى قرار گيرد.[٤] قرآن كريم در باره وسوسه‌هاى شيطانى از زبان خود شيطان مى‌گويد:

من نيز بندگانت را از راه راست گمراه گردانم؛ آنگاه از پيش روى و از پشت سر و طرف راست و چپ آنان در مى‌آيم.[٥]

[١] - همان، ص ١١٦

[٢] - مفيد: اختصاص، ص ٢٢١

[٣] - كلينى: كافى، ج ١، ص ٤٨، ح ٦

[٤] - ر. ك: نراقى، محمدمهدى: پيشين، ج ١، ص ١٤٢- ١٥٨

[٥] - سوره اعراف، آيه ١٧ و ١٦