اخلاق اسلامى - ديلمى، احمد؛ آذربايجانى، مسعود - الصفحة ١٩٧ - ٥ پرورش نيروى عقلانى
استدلالها در صفحه ذهن متربى نقش مىبندد و او را بهصورت ناخودآگاه در رفتارهاى اخلاقىاش هدايت مىكند.
استدلالهاى اخلاقى مىتواند بهصورت مستقيم و ناظر به خود عمل نيز باشد؛ يعنى رويارو كردن فرد با نتايج اعمالش. در روش علماى اخلاق نيز چنين فرآيندهايى صورت مىگيرد: پيامدهاى عمل با شيوه استدلالى و بهطور واضح براى فرد مجسم مىشود و مخاطب تصديق و باور مىكند كه اين عمل داراى چنين پيامدهايى است. در حقيقت ما موقعيت را براى او توصيف مىكنيم- بدون آنكه امر يا نهى در كار باشد- و اين خود فرد است كه با درك اين نتايج، دست به انتخاب مىزند و به انجام يا ترك عمل تصميم مىگيرد. آيات قرآن، گاه با تجسم چهره ملكوتى عمل، از همين شيوه استفاده مىكنند:
اى كسانىكه ايمان آوردهايد ... برخى از شما غيبت بعضى نكند؛ آيا كسى از شما دوست دارد كه گوشت برادر مردهاش را بخورد؟ از آن كراهت داريد. [پس] از خدا بترسيد، كه خدا توبهپذير مهربان است.[١]
گاهى نيز با ترسيم نتايج دنيوى يا اخروى اعمال، افراد را با عواقب رفتارشان آشنا مىسازد:
از يكديگر در باره مجرمان مىپرسند: «چه چيز شما را در آتش [سَقَر] درآورد؟» گويند: «از نمازگزاران نبوديم، و بينوايان را غذا نمىداديم و ...».[٢]
ج. مطالعه و تصحيح اطلاعات: مطالعه، در فرهنگهاى لغت بدين معانى آمده است:
بهدقت نگريستن در چيزى براى وقوف بدان؛ خواندن كتاب يا نوشتهاى و فهميدن آن ....
رويكرد پردازش اطلاعات در سالهاى اخير توجه بسيارى از روانشناسان را به خود جلب كرده است؛[٣] زيرا اطّلاعاتى كه به سيستم ذهنى انسان وارد مىشود، نقش مهم و تعيينكنندهاى در جهتگيرى رفتارى انسان دارد. البته نوع پردازش نيز مهم است كه در شيوه اعطاى بينش به آن اشاره شد. بِك[٤] از جمله روانشناسانى است كه با همين رويكرد به درمان بيمارىهاى افسردگى مىپردازد. در درمان بيمارىهاى اخلاقى و يا بهطور كلى تربيت اخلاقى صحيح و
[١] - سوره حجرات، آيه ١٢
[٢] - سوره مدّثّر، آيات ٤٠- ٤٤
[٣] - ر. ك: روانشناسى رشد با نگرش به منابع اسلامى، ج ٢، ص ٦٢٦
[٤] -١ .Beck