اخلاق اسلامى - ديلمى، احمد؛ آذربايجانى، مسعود - الصفحة ٦٥ - ايمان

فصل اول: صفت نفسانى هدايت‌گر

همان‌طور كه گفته شد، اين قبيل صفات نفسانى، روشنگر راه قواى تأثيرگذار در انسان هستند. اصلى‌ترين مفاهيمى كه به صورت يك صفت نفسانى نيكو و ارزشمند مطرح‌اند، مفاهيم يقين و ايمان‌اند كه يقين در خدمت ايمان عمل مى‌كند. البته مفاهيم منفى و صفات ناپسندى نيز وجود دارد كه در شمار همين صفات نفسانى جاى مى‌گيرند، ولى چون در اين نوشتار، فضايل محور مباحث است، از رذايل به عنوان موانع يا آفات و پس از شرح فضايل گفت‌وگو خواهد شد.

ايمان‌

در ساختار اخلاق اسلامى، ايمان‌ به عنوان عالى‌ترين صفت نفسانى هدايت‌گر مورد تأكيد فراوان واقع شده و به همين دليل تحصيل مبادى و مقدمات آن همانند علم و يقين نيز به‌شدت مورد ترغيب و تشويق قرار گرفته است و ابزارها و راه‌هايى كه مى‌تواند آدمى را به اين صفات نفسانى ارزشمند برساند، همانند تفكّر و خواطر والهامات پسنديده، جايگاه ويژه‌اى در نظام اخلاقى اسلام دارند. در مقابل صفات نفسانى معارض و مانع پيدايش ايمان در آدمى، از قبيل «جهل» اعم از بسيط و مركب، «شك و حيرت»، «جُربزه» و «خاطرات نفسانى نكوهيده» و «وسوسه‌هاى شيطانى» همواره مورد مذمّت و نهى واقع شده‌اند.

در باب حقيقت ايمان و شرايط آن از ديرباز گفت‌وگوهاى دامنه‌دارى در ميان پيروان مكاتب الهى- به‌ويژه متكلمان مسلمان- صورت گرفته است.[١] در قرآن كريم و روايات كه دو منبع اصلى اخلاق اسلامى‌اند، در بيان اهميت و جايگاه ايمان گفته‌هاى فراوانى وجود دارد كه خلاصه‌اى از آن در زير مى‌آيد.

[١] - ر. ك: جوادى، محسن: نظريه ايمان در عرصه كلام و قرآن، ص ١٩- ١٨٠