مفاهيم اخلاقى ناشى از روابط عينى و حقيقى بين افعال اختيارى انسان و نتايج حاصل از آنها است. در واقع از رابطه عِلّى و معلولى بين آن دو انتزاع مى‌شوند. اين رابطه، حقيقى و مستقل از علم و جهل و اراده فاعل و وضعيت حاكم بر جامعه است. «خوبى» و «بدى» و «بايد» و «نبايدِ» اخلاقى، ناشى از چنين نسبت واقعى و تكوينى است، كه عبارت است از نوع تأثير فعل اختيارى انسان بر كمال نفسانى او و چون اين رابطه، عينى و تكوينى و از نوع رابطه عليت است، در نتيجه دچار تغيير و تحول نمى‌گردد و در پى ثبات‌و جاودانگى اين نسبت به دليل ثبات طرفين آن، مفاهيم اخلاقى ناشى از آن نيز جاودانه و جهانى‌اند. زيرا روح و حقيقت انسان كه يك طرف رابطه است، دچار تحول نمى‌گردد و فعل و رفتار مشخص هم كه موضوع حكم اخلاقى است و طرف ديگر رابطه مى‌باشد، فرضْ بر ثابت و واحد بودن آن است.[١]

از منظر كتاب و سنت نيز رابطه و تأثير اعمال اختيارى انسان بر روح و شخصيت واقعى انسان، امرى حقيقى و عينى است و در جاى‌جاى قرآن و حديث مى‌توان اين حقيقت را يافت؛ براى نمونه به چند مورد از آن اشاره مى‌شود: قرآن كريم در تحليل علت رفتار كسانى كه روز رستاخيز و آيات الهى را تكذيب كرده‌اند، مى‌فرمايد: «نه چنين است، بلكه آنچه مرتكب مى‌شدند زنگار بر دل‌هايشان بسته است».[٢] به گفته مرحوم علامه طباطبايى (ره):

از اين آيه معلوم مى‌شود كه اولًا، اعمال زشت داراى صورت‌هايى هستند كه نفس آدمى را مصوّر به آنها مى‌كنند. ثانياً، اين نقش و صورت‌ها مانع و حايل بين نفس و درك حقيقت مى‌شوند. ثالثاً، نفس به حسب طبع اولى خود داراى صفا و جلايى است كه مى‌تواند حقايق را درك كند و بين حق و باطل تميز دهد.[٣]

همچنين در قرآن آمده است: «هر كس تقوا ورزد خدا برايش گشايشى پيش آورد»[٤] و «اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! اگر از خدا پروا كنيد، براى شما قدرت تشخيص قرار مى‌دهد.»[٥] مرحوم‌

[١] - ر. ك: علامه طباطبايى، اصول فلسفه و روش رئاليسم، مقاله اعتباريات و رسائل سبعه، مقاله اعتباريات. همچنين جهت اطّلاع بيشتر ر. ك: استاد مطهرى: جاودانگى و اخلاق، يادنامه استاد مطهرى، ج ١، ص ٤١٠- ٤١٨؛ مطهرى، مرتضى: حكمت عملى، ص ١٤- ٢٠، اسلام و مقتضيات زمان، ج ١، ص ٣٤١- ٣٥١ و ج ٢، ص ٢٤٦

[٢] - سوره مطففين، آيه ١٤

[٣] - علامه طباطبايى: الميزان، ج ٢٠، ص ١٣٤

[٤] - و مَن يتّق اللّهَ يجعل له مخرج.( سوره طلاق، آيه ٢.)

[٥] - يا أَيّهاالّذين آمنوا إِن تتّقوا اللّهَ يجعل لكم فرقاناً.( سوره انفال، آيه ٢٩.)