روزى بود كه بر تو گذشت و هيچ‌گاه باز نمى‌گردد و خداوند در مورد آن از تو بازخواست مى‌كند كه چگونه آن را صرف كردى و چه عملى در آن انجام دادى. آيا مشغول ياد خدا و سپاس او بودى؟ آيا حق برادر مؤمنت را ادا كردى؟ آيا گرفتارى او را رفع كردى؟ آيا در غياب او خانواده‌اش را سرپرستى كردى؟ آيا پس از مرگ نسبت به بازماندگانش مهربان بودى؟ آيا با استفاده از موقعيت خود از غيبت برادر مؤمن ممانعت كردى؟ و آيا مسلمانى را يارى كردى؟ در اين روز چه كردى؟ پس به‌خاطر آورد آنچه از او سرزده است: اگر كارهاى خير و خوب بوده، حمد و سپاس خداوند به‌جاى آورد و او را بر اين توفيق، بزرگ شمارد. اگر گناه و كوتاهى از او سرزده، از خداوند طلب آمرزش كند و عزم بر ترك و بازگشت كند ....[١]

محاسبه نفس آثار و ثمرات بسيارى در تربيت اخلاقى دارد كه وقوف بر عيوب و صفات ناپسند خويشتن و سبك‌بار شدن از گناهان و فراهم شدن زمينه اصلاح و سعادت شمارى از آنها است.

همچنين نبايد از ياد برد كه محاسبه اگر كمى سخت به نظر آيد، بايد با مجاهده بر آن غلبه كنيم و به ثمرات آن بينديشيم. پس از مدت اندكى به صورت خودكار در طول روز اين مراقبه و محاسبه انجام مى‌گيرد و براى شب كار چندانى نمى‌ماند. امام موسى‌بن‌جعفر ٧ فرموده‌اند:

از ما نيست كسى كه هر روز به محاسبه خود نپردازد. پس اگر كار خوبى كرده از خدا طلب زيادت كند و او را حمد نمايد و اگر كار ناپسندى كرده، از خداوند آمرزش طلب كند و به سوى او توبه نمايد.[٢]

د. معاقبه: پس از محاسبه، مطابق قانون تقويت (شرطى‌سازى كنشگر) در مواردى كه اعمال انجام شده با معيارهاى اخلاقى موافق بوده بايد يك پاداشى براى آن در نظر بگيرد (مثلًا تفريح و گردش مناسب، غذاى خوب و ...) و اگر خلاف آن بوده بايد مجازاتى مناسب و متوازن در نظر بگيرد؛ مثل اين‌كه در ابتدا به سرزنش و ملامت خود بپردازد و در مراتب بعد اعمال مشقت‌آميزى را بر خود تحميل كند؛ مثلًا روزه بگيرد يا خود را موقتاً از بعضى مواهب و لذايذ محروم نمايد. در اين موارد مى‌توان تشابه با عمل خلاف را هم لحاظ كرد؛ مثلًا در مورد عدم مراعات نسبت به غذاى حرام، به خود گرسنگى دهد، در مورد نگاه به نامحرم‌

[١] - همان، ج ٧٠، ص ٧٠

[٢] - همان، ص ٧٢