اخلاق اسلامى - ديلمى، احمد؛ آذربايجانى، مسعود - الصفحة ٢٣٢ - ٩ نظارت بر خود

بايد توجه داشت كه مراقبه بدون پشتوانه ايمان به خداوند، بسيار دشوار و مشكل است.

باور و اعتقاد به حضور ناظر بصير است كه مراقبه را آسان مى‌كند و اين امر با پرورش ايمان حاصل مى‌گردد.

ج. محاسبه: يعنى زمانى را در نظر بگيرد (بهتر است پيش از خواب باشد) و به ارزيابى و حساب‌رسى اعمال روز بپردازد. اگر اين محاسبه انجام نگيرد، مراقبه و نظارت بر خود در روزهاى آينده عملًا ممكن نخواهد بود.

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، از خدا پروا داريد؛ و هر كسى بايد بنگرد كه براى فردا [ى خود] از پيش چه فرستاده است.[١]

اگر آنچه در دل‌هاى خود داريد، آشكار يا پنهان كنيد، خداوند شما را بدان محاسبه مى‌كند.[٢]

در صحف ابراهيم چنين آمده است كه انسان عاقل تا زمانى كه عقل بر او حاكم است بايد چهار وقت براى خودش قرار دهد ... و ساعتى را هم براى محاسبه نفس خود قرار دهد.[٣]

نفس خودتان را با محاسبه مهار كنيد و با مخالفت با او مالك آن شويد.[٤]

نفس خود را محاسبه كنيد، قبل از آنكه به حساب‌رسى برسيد و خود را سبك و سنگين كنيد قبل از آنكه به وزن آن رسيدگى كنند و براى عرضه اعمال خود آماده گرديد.[٥]

سزاوار است انسانِ عاقل، بدى‌هايش را از جهت دين، اعتقاد، اخلاق و ادب نزد خودش حساب كند، پس آنها را در سينه يا در كاغذى جمع كند و نگه دارد و به اصلاح آنها بپردازد.[٦]

شيوه محاسبه به اين صورت است كه از ابتداى روز شروع مى‌كند و با بررسى اعمالى كه از او سرزده به ارزيابى آنها مى‌پردازد: آيا مطابق معيارهاى اخلاقى و ارزشى بوده‌اند؟ آيا رضايت خداوند در آنها وجود داشته است؟ و .... از اميرمؤمنان ٧ سؤال شد: چگونه فرد نفس خود را محاسبه كند؟ فرمود:

هنگامى كه صبح برمى‌خيزد تا هنگام عصر، به خود رجوع كند و بگويد: اى نفس! امروز،

[١] - سوره حشر، آيه ١٨

[٢] - سوره بقره، آيه ٢٨٤

[٣] - بحار، ج ٧٧، ص ٧١

[٤] - غررالحكم

[٥] - بحار، ج ٧٠، ص ٧٣

[٦] - همان، ج ٧٨، ص ٦