رابِطوا ....[١] پس از خودتان مرزبانى كنيد: اولًا با مشارطه، بعد با مراقبه، سپس با محاسبه و آنگاه با معاقبه (مجازات كردن) و آنگاه با مجاهده و معاتبه ....[٢]

بنابراين از جهت ديگر نيز لزوم نظارت بر اعمال خود معلوم مى‌گردد. با توجه به قطعيت محاسبه اعمال و قرار دادن موازين قسط براى توزين كردار در روز حساب و ثبت و ضبط بر جزئيات آنها در كتاب اعمال ما كه هر كس بالعيان مى‌بيند، ترديدى در لزوم محاسبه و نظارت بر اعمال باقى نمى‌ماند و خداوند كريم‌تر از آن است كه دوبار از بندگانش حساب بخواهد.

آيات قرآن در اين زمينه بسيار گويا است:

و ترازوهاى عدل و داد را در روز رستاخيز مى‌نهيم، پس هيچ‌كس [در] چيزى ستم نمى‌بيند، و اگر [عملْ‌] هم‌وزن دانه خردلى باشد آن را مى‌آوريم و كافى است كه ما حسابرس باشيم.[٣]

و كارنامه [عمل شما در ميان‌] نهاده مى‌شود، آنگاه بزهكاران را از آنچه در آن است بيمناك مى‌بينى، و مى‌گويند: «اى واى بر ما، اين چه كارنامه‌اى است كه هيچ [كار] كوچك و بزرگى را فرونگذاشته، جز اين‌كه همه را به حساب آورده است». و آنچه را انجام داده‌اند حاضر يابند، و پروردگار تو به هيچ‌كس ستم روا نمى‌دارد.[٤]

شيوه‌هاى نظارت بر خود به ترتيب عبارتند از:

الف. توبه (نوسازى خويشتن): در روش نظارت بر خود، هر گاه انسان به خود نظر مى‌افكند، معمولًا صحيفه اعمال خود را آلوده و مشوب به رذايل اخلاقى مى‌بيند. در اين حال اگر راهى و روزنه‌اى براى پالايش و جداشدن از بدى‌ها نباشد، انسان در سراشيبى سيه‌روزى و شقاوت كامل قرار مى‌گيرد و به سمت نوميدى و غرقه شدن در مرداب رذايل فرو مى‌رود.

زون بر اين، از جنبه روحى و روانى گناه و خطا در انسان حالتى پديد مى‌آورد كه اگر زايل نشود، آمادگى بيشترى براى ارتكاب خلاف در فرصت‌هاى آينده خواهد داشت. از اين‌رو توجه به ريشه‌هاى ناخودآگاه اعمال از جهت بعد انگيزشى و انتخاب‌هاى بعدى ضرورت دارد. چنان‌كه پيامبراكرم ٦ مى‌فرمايد:

هنگامى‌كه از فردْ گناهى سر مى‌زند، در قلب او نقطه سياهى ايجاد مى‌شود؛ پس اگر توبه‌

[١] - سوره آل‌عمران، آيه ٢٠٠

[٢] - احياءالعلوم، ج ٤، ص ٤١٧ و ٤١٨

[٣] - سوره انبياء، آيه ٤٧

[٤] - سوره كهف، آيه ٤٩