است از صفتى نفسانى كه از غلبه و حاكميت شهوات بر انسان جلوگيرى مى‌كند.[١] مراد از شهوت، مفهوم عام آن است كه شامل شهوت شكم و خوراك، شهوت جنسى، شهوت حرف‌زدن و نگاه‌كردن و ساير غرايز مى‌شود. حقيقت عفت در آن است كه در چگونگى برخوردارى از غرايز و شهوات همواره حاكميت عقل و شرع جايگزين شهوات گردد. بدين ترتيب بهره‌مندى از شهوات بر موازين عقلى و شرعى تنظيم شده، در آن افراط و تفريط نخواهد بود.

الف) انواع عفت: با توجه به مفهوم عامى كه براى عفت بيان شد، عفت ابعاد و انواع مختلفى پيدا مى‌كند كه مهم‌ترين آنها عبارتند از:

١. عفت شكم: از مهم‌ترين شهوات، شهوت خوردن است. بهره‌مندى معقول و مشروع از غريزه خوردن، عفت شكم نام دارد. از موارد كاربرد اين نوع عفت در قرآن مى‌توان به اين آيه اشاره كرد كه مى‌فرمايد: «و آن كس كه توانگر است بايد [از گرفتن اجرت سرپرستى‌] خوددارى ورزد. و هر كس تهيدست است بايد مطابق عُرف [از آن بخورد]. بررسى تفصيلى اين نوع عفت در اخلاق اقتصادى صورت مى‌گيرد.»[٢]

٢. عفت دامن: غريزه جنسى يكى از قوى‌ترين شهوات است. محدود كردن آن در حوزه بهره‌ورى‌هاى مشروع و جلوگيرى از تجاوز آن به قلمرو محرمات، «عفت دامن» يا پاكدامنى نام دارد. آيه زير مى‌تواند نمونه‌اى از موارد كاربرد عفت در اين معنا باشد: «و كسانى كه [وسيله‌] زناشويى نمى‌يابند، بايد عفت ورزند تا خدا آنان را از فضل خويش بى‌نياز گرداند».[٣] بررسى تفصيلى اين نوع از عفت در اخلاق جنسى صورت مى‌گيرد.

اگرچه خويشتن‌دارى در مقابل شهوات منحصر به شهوت شكم و دامن نيست، بلكه شامل همه آنها مى‌شود، ولى چون اين دو، سرآمد همه آنها است و در متون متعارف اخلاق هم تنها به آن دو اشاره شده است و حتى برخى اين دو را در تعريف عفت هم گنجانده‌اند،[٤] به‌

[١] - ر. ك: راغب اصفهانى: مفردات الفاظ القرآن، ص ٣٥١؛ نراقى، محمدمهدى: جامع‌السعادات، ج ٢، ص ١٥

[٢] - سوره نساء، آيه ٦؛ همچنين ر. ك: سوره بقره، آيه ٢٧٣

[٣] - سوره نور، آيه ٣٣. همچنين ر. ك: آيه ٦٠

[٤] - نراقى، محمدمهدى: همان، ج ٢، ص ١٥