الف) ثبات و عدم اضطراب: ثبات ملكه‌اى است نفسانى كه انسان را قادر مى‌سازد تا در خطرها وارد شود و در برابر سختى‌ها و دردها هرچند فراوان باشند، مقاومت كند؛ بدون اين‌كه شكستى بر او عارض گردد. در مقابل آن اضطراب و تزلزل هنگام روبه‌روشدن با خطرات و سختى‌ها، قرار دارد. ثبات و پايدارى جلوه‌هاى گوناگونى دارد كه از بارزترين آنها ثبات در ايمان در مقابل شبهات است. قرآن كريم در اين باره مى‌فرمايد: «خدا كسانى را كه ايمان آورده‌اند، در زندگى دنيا و در آخرت با سخن استوار ثابت مى‌گرداند.»[١]

بديهى است كه ثبات و عدم تزلزل در ايمان، مقدمه پايدارى و ثبات در ساير جهت‌گيرى‌هاى ارزشمند نفسانى است. اين امر نيز به نوبه خود موجب پايدارى و ثبات در انجام اعمال صالح خواهد بود. ثبات و استوارى، علاوه بر اين‌كه فراورده معرفت است، محصول قوّت و عظمت روح نيز است كه يكى از فضائل مهم نفسانى محسوب مى‌گردد.[٢]

ب) همّت بلند: يعنى تلاش براى تحصيل سعادت و كمال و رسيدن به عالى‌ترين امور؛ به‌طورى كه در راه رسيدن به آنها اعتنايى به سود و زيان دنيوى ندارد. منافع دنيا، صاحبان همت‌هاى بلند را مسرور و زيان‌هاى آن ايشان را اندوهگين نمى‌سازد و حتى در راه رسيدن به اهداف بلند از مرگ و كشته‌شدن نيز باكى ندارند. در مقابل آن كوتاهى و پستى همت است كه صاحب آن در طلب اهداف بلند، كوتاهى مى‌كند و تنها به امور كوچك و پست قناعت مى‌ورزد. اين صفت نفسانى خود معلول عظمت و قوت روح است و بدون شك از فضائل بزرگ نفسانى است؛ زيرا رسيدن به اهداف متعالى و ارزشمند انسانى جز در پرتو همت‌هاى سترگ و مجاهدت‌هاى بزرگ ميسّر نخواهد شد. شهامت كه خود ملكه‌اى نفسانى و ارزشمند است، از مصاديق همت بلند شمرده مى‌شود.[٣]

ج) غيرت و حميّت: يعنى تلاش براى پاسدارى از چيزى كه حفظ آن لازم است. اين حالت از نتايج قوت و عظمت روح و شهامت است. امام‌صادق ٧ فرموده است: «خداى تبارك و تعالى غيرتمند است و هر غيرتمندى را دوست مى‌دارد. از غيرتمندى او است كه زشتكارى‌ها را، از پيدا و پنهان، حرام فرموده است.»[٤] امام‌على ٧ نيز فرمود: «ارزش مرد به اندازه همّت او است ... و

[١] - سوره ابراهيم، آيه ٢٧

[٢] - ر. ك: نراقى، محمدمهدى: جامع السعادات، ج ١، ص ٢٦٢

[٣] - همان، ج ١، ص ٢٦٣- ٢٦٤

[٤] - كلينى: كافى، ج ٥، ص ٥٣٥، ح ١