آثار نصيحت و خيرخواهى‌اند، اشاره به حسن ظن را در اين مختصر كافى مى‌دانيم. در نكوهش بدبينى به مؤمنان، قرآن كريم مى‌فرمايد: «اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، از بسيارى از گمان‌ها بپرهيزيد كه پاره‌اى از گمان‌ها گناه است.»[١] بديهى است كه مراد از گمان‌هايى كه بايد از آنها خوددارى كرد، گمان‌هاى ناروا است؛ يعنى سوءظن. همچنين مقصود از خوددارى از ظنّ، ترتيب اثر ندادن به بدبينى‌هاى خود است.[٢] با توجه به ادامه آيه به نظر مى‌رسد كه اگر آيه تنها ناظر به نكوهش بدبينى به مؤمنان نباشد، حداقل مذمت بدبينى به آنان و در واقع تشويق به خوش‌بينى نسبت به‌مؤمنان، بخشى از مراد آيه است.

امام على ٧ در ضرورت خوش‌بينى به مؤمنان مى‌فرمايد:

رفتار برادرت را به بهترين وجه آن حمل كن، تا زمانى كه كارى از او سر زند كه راه توجيه را بر تو ببندد. و هيچ‌گاه به سخنى كه از دهان برادرت بيرون آيد، تا وقتى براى آن محمل خوبى مى‌يابى، گمان بد مبر.[٣]

پيامبر گرامى‌اسلام ٦ نيز در باره آثار نفسانى خوش‌بينى مى‌فرمايد: «به برادرانتان خوش‌بين باشيد، تا به صفاى دل و پاكى طبع دست يابيد.»[٤]

از جمله اثرات ويرانگر بدبينى، غيبت و بروز اختلافات و بخل و حسادت است كه در ادامه بحث به عوامل آن مى‌پردازيم.[٥]

يكى از مهم‌ترين عوامل ايجاد بدبينى، در موقعيت و جايگاه تهمت قرار گرفتن است. امام على ٧ در نكوهش كسانى كه خود را در موضع تهمت قرار مى‌دهند، مى‌فرمايد:

هر كه به جاهاى بد، آمد و شد كند، متهم شود و هر كه خود را در معرض تهمت قرار دهد، نبايد كسى را كه به او گمان بد مى‌برد، سرزنش كند.»[٦]

[١] - سوره حجرات، آيه ١٢

[٢] - ر. ك: طباطبايى: الميزان، ج ١٨، ص ٣٢٣

[٣] - كلينى: كافى، ج ٢، ص ٣٦٢، ح ٣؛ حرّانى: تحف‌العقول، ص ٢٧١؛ نهج‌البلاغه، حكمت ٣٦٠.( با اندك تفاوتى)

[٤] - گيلانى، عبدالرزاق: مصباح الشريعه، ص ٤٦٤

[٥] - ر. ك: همان، ص ٤٦٣- ٤٦٧؛ مجلسى: بحارالانوار، ج ٧٥، ص ٢٠١؛ صدوق: فقيه، ح ٤، ص ٤٠٩، ح ٥٨٨٩

[٦] - نهج‌البلاغه، حكمت ١٥٩؛ همچنين ر. ك: صدوق: امالى، ص ٢٥٠، ح ٨؛ كراجكى: كنزالفوايد، ج ٢، ص ١٨٢؛ حرّانى: تحف‌العقول، ص ١٥٧ و ٢٧١