اخلاق اسلامى - ديلمى، احمد؛ آذربايجانى، مسعود - الصفحة ١٠٧ - ٢ تواضع

و رسول خدا ٦ به ياران خود فرمود: «چه شده است كه حلاوت عبادت را در شما نمى‌بينم؟» پرسيدند: شيرينى عبادت چيست؟ فرمود: «فروتنى».[١]

دو. نشانه‌هاى تواضع: در برخى از روايات، نشانه‌هايى براى شخص متواضع بيان شده است. البته اين موارد از باب نمونه است و مفهوم آن انحصار در اين موارد نيست. برخى از اين موارد به شرح زير است:

١. شخص فروتن به نشستن در پايين مجلس رضايت مى‌دهد.[٢]

٢. فرد متواضع در سلام كردن از ديگران پيشى مى‌گيرد.[٣]

٣. از مجادله خوددارى مى‌نمايد؛ اگرچه حق با او باشد.[٤]

٤. دوست ندارد كه او را به پرهيزگارى بستايند.

سه. موانع فروتنى: كبر و تكبّر، تفاخر، عصبيّت، سركشى و ذلّت، مهم‌ترين موانع فروتنى‌اند. به اختصار در باره برخى از آنها توضيح مى‌دهيم.

الف) كِبر: اصلى‌ترين مانع در راه فروتنى «كبر» است.

- مفهوم و ماهيت «كبر»: كبر آن است كه انسان در نتيجه عجب و خودپسندى در مقام مقايسه، خود را برتر از ديگران پندارد. بنابراين كِبر معلول عُجب و خودپسندى است و در آن مقايسه با ديگران نهفته است. خودبزرگ‌بينى هرگاه فقط به عنوان حالتى فقط در درون و باطن انسان وجود داشته باشد، به آن «كبر» گويند؛ ولى اگر در اعمال و رفتار خارجى ظاهر گردد، از آن به «تكبّر» ياد مى‌كنند. مانند آنكه از هم‌غذا شدن و هم‌نشينى با ديگرى خوددارى كند؛ از ديگران انتظار سلام كردن داشته باشد؛ هنگام سخن گفتن از نگاه كردن به مخاطب خوددارى نمايد و ...[٥]

- نكوهش تكبّر: خداوند در قرآن به كسانى كه نسبت به عبادت پروردگار تكبّر مى‌ورزند، وعده دوزخ داده است: «در حقيقت، كسانى كه از پرستش من كبر مى‌ورزند، به‌زودى خوار در دوزخ درمى‌آيند.»[٦] در جاى ديگر اعلام مى‌دارد كه سراى آخرت تنها از آنِ كسانى است كه در

[١] - ورام بن ابى‌فراس: تنبيه الخواطر، ج ١، ص ٢٠١

[٢] - كافى، ج ٢، ص ١٢٣، ح ٩

[٣] - علامه مجلسى: بحارالانوار، ج ٧٥، ص ١٢٠، ح ٩

[٤] - همان، ص ١١٨، ح ٣.

[٥] - ر. ك: نراقى، محمدمهدى: پيشين، ج ١، ص ٣٤٤

[٦] - سوره مؤمن، آيه ٦٠