قطعاً خداوند شما را در مواضع بسيارى يارى كرده است، و [نيز] در روز «حُنين»؛ آن هنگام كه شمارِ انبوهتان، شما را به شگفت آورده بود؛ ولى به هيچ‌وجه از شما دفع [خطر] نكرد، و زمين با همه فراخى بر شما تنگ گرديد، سپس در حالى كه پشت [به دشمن‌] كرده بوديد برگشتيد.[١]

در اين آيه خودپسندى به عنوان يك رذيلت اخلاقى كه حتى موجب شكست سپاه اسلام شده است، معرفى مى‌گردد. از پيامبر اكرم ٦ گزارش شده است كه خداوند به حضرت داود ٧ فرمود:

اى داود، گنهكاران را مژده بده و صديقان (راستگويان و درست كرداران) را بترسان. داود ٧ عرض كرد: چگونه گنهكاران را مژده دهم و صديقان را بترسانم! فرمود: اى داود، گنهكاران را مژده بده كه من توبه را مى‌پذيرم و از گناه آنان در مى‌گذرم و صديقان را بترسان كه به اعمال خويش خودبين نشوند؛ زيرا بنده‌اى نيست كه به‌پاى حسابش كشم جز آنكه هلاك باشد.[٢]

بدون ترديد خودپسندى و خودبينى از منظر اخلاق اسلامى نه تنها يك رذيلت، بلكه يكى از شاهراه‌هاى رذايل اخلاقى است و تعابيرى كه در متون دينى در مذمت آن وارد شده است، بيش از آن است كه در اين مختصر بگنجد.[٣]

ج) اسباب خودپسندى: عالمان اخلاق اسلامى براى خودبينى، علل و موجباتى را ذكر كرده‌اند كه شاخص‌ترين آنها بدين قرار است:

١. خودپسندى به‌دليل وضعيت خوب جسمانى؛ از قبيل زيبايى و تناسب اندام، صحت و قوت آن، خوش صدايى و مانند آن.

٢. خودبينى به‌دليل قدرتمندى و احساس اقتدار؛ چنان‌كه خداوند از قوم عاد نقل مى‌كند دچار چنين توهمى شدند و گفتند: «از ما نيرومندتر كيست؟»[٤] اين نوع خودپسندى معمولًا ستمگرى و جنگ‌افروزى در پى دارد.

٣. خودپسندى با تصور بهره‌مندى از عقل و زيركى و آگاهى از دقيق‌ترين امور دينى و دنيوى. ثمره اين نوع خودبينى استبداد در رأى، احساس بى‌نيازى از مشورت، جاهل‌

[١] - سوره توبه، آيه ٢٥. همچنين ر. ك: سوره حشر، آيه ٢؛ سوره كهف، آيه ١٤٠ و سوره فاطر، آيه ٨

[٢] - اصول كافى، ج ٢، ص ٣١٤، ح ٨

[٣] - ر. ك: علامه مجلسى: بحارالانوار، ج ٧١، ص ٢٢٨- ٢٣٥؛ كافى، ج ٢، ص ٣١٣ و ٣١٤

[٤] - سوره فصّلت، آيه ١٥