پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ٢٥٩ - فرهنگ اسلامى در حكومت خلفا

نگارش احاديث رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله و سلم باز داشتند[١]، آغاز شده است، چنان‌كه قدرت حاكم كتب حاوى احاديث رسول اكرم صلّى اللّه عليه و اله و سلم را به آتش كشيد.[٢]

٢. پديده ممنوعيت پرسش از مفاهيم ندانسته آيات قرآن به معناى محروم ساختن مسلمانان از سلاح پژوهش و تحقيق و يادگيرى قرآن كريم تلقّى مى‌شد كه سنّت را از آن جدا و بى‌آن‌كه فرصتى براى انديشيدن و آموختن آيات و احكامش دهند، به ظواهر قرآن توجه كردند تا آن‌جا كه عمر، به كارگزارانش سفارش كرد: «تنها از قرآن استفاده كنيد و نقل روايات پيامبر را به حداقل برسانيد و من در اين قضيه خود را با شما شريك مى‌دانم» بلكه وى كليه كسانى را كه در مورد تفسير آيات قرآن، پرسشى داشتند، كيفر نمود.[٣]

٣. باب اجتهاد در برابر نص گشوده شد؛ ابو بكر بى‌آن‌كه به آيه‌اى از قرآن و يا روايتى از رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله و سلم استناد كند، در بخشى از احكام از جمله: چپاول و مصادره اموال باقيمانده پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و اله و سلم به اجتهاد پرداخت و حق اهل بيت آن بزرگوار را از خمس نپرداخت و فجاءه سلمى را در آتش سوزاند[٤] و در مسأله «كلاله»[٥] و ميراث مادر بزرگ،[٦] خودسرانه فتوا داد، چنان‌كه عمر بن خطاب نيز بر خلاف سنّت رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله و سلم در پرداخت بيت المال بين افراد، امتياز قائل شد[٧] و در ممنوعيّت متعه حج و متعه زنان و ديگر مسائلى كه در كتاب «النص و الاجتهاد»[٨] آمده، اجتهاد نمود. و عثمان بن عفان حق قصاص‌

[١] . سنن دارمى ١/ ١٢٥، سنن ابو داود ٢/ ٢٦٢، مسند احمد ٢/ ١٦٢، تذكرة الخواص ١/ ٢.

[٢] . طبقات ابن سعد ٥/ ١٤٠ چاپ بيروت.

[٣] . تاريخ ابن كثير ٨/ ١٠٧، سنن دارمى ٤/ ٥٤، تفسير طبرى ٣/ ٣٨، اتقان سيوطى ١/ ١١٥.

[٤] . تاريخ طبرى ٢/ ٤٤٨ چاپ مؤسسه اعلمى.

[٥] . سنن دارمى ٢/ ٣٦٥، سنن بيهقى ٦/ ٣/ ٢٢.

[٦] . همان، اسد الغابه ٣/ ٢٩٩.

[٧]. فتوح البلدان ٥٥، تاريخ الخلفاى سيوطى ١٣٦.

[٨]. كنز العمال ١٦/ ٥١٩، حديث ٤٥٧١٥، زاد المعاد ابن قيم ٢/ ٢٠٥.