مى‌كردند. نهاد «وكالت»، از روزگار امامت امام صادق عليه السلام، به تدريج استقرار يافت‌[١] و به دليل حبس طولانى و شديد امام كاظم عليه السلام، به سرعت قوّت گرفت و در روزگار امام هادى عليه السلام و امام عسكرى عليه السلام به دليل محدوديت شديد ارتباط با امام، كارآيى خود را نشان داد و راه را براى پذيرش غيبت امام، هموار كرد. امام زمان عليه السلام نيز با استفاده از اين نهاد، نايبان خاصّ خود را در روزگار غيبت، معيّن نمود و رابطه خود را با مردم از طريق ايشان سامان داد و پس از مدّتى، ارتباط خود را با اين بزرگان نيز قطع نمود و شيعيان را براى باورمندى به امامِ ناپيدا و پيروى از فرمان‌هاى غير مستقيم پيشواى نهان، آماده ساخت.

در كنار وكيلان، از افراد ديگرى به نام «ابواب ائمه عليهم السلام» نيز ياد شده است. اينان، خواصّ ائمّه عليهم السلام و نزديك‌ترين كسان به ايشان بوده‌اند و گاه كه وضعيت ارتباط مردم با امام عليه السلام به حدّ اقل مى‌رسيد و حبس‌ها و فشارهاى سياسى، مانع حضور امام در جامعه مى‌شد، باب‌ها دريچه اتّصال مردم با امامان مى‌گشتند و اين نكته، آمادگى عملى مردم را براى تحمّل فقدان امام، بالا مى‌برد و سرانجام، همين نهاد، دوران غيبت صغرا را با چهار نايب خاصّ ولى عصر عليه السلام، به عنوان دوره گذار از حضور هميشگى به غيبت مطلق، با موفّقيت پشت سر نهاد.[٢]

٢. ارجاع به عالمان‌

نياز ديگر شيعيان به امام، پاسخگويى به پرسش‌هاى فقهى، اعتقادى و هر آن چيزى بود كه به كار زندگى اخروى ايشان مى‌آمد. امامان عليهم السلام اين نياز را خود در طول دو قرن و نيم حضورشان برطرف ساختند و ميراث علمى بزرگى را از خود بر جاى نهادند و اصول علم را ترسيم نمودند و راه تفريع و نتيجه‌گيرى را نيز به مسلمانان آموختند. آنان با تعليم روش اجتهاد منطقى به ياران بزرگ خويش، اندك اندك،

[١]. ر. ك: تاريخ سياسى غيبت امام، جاسم حسين: ج ١٢ ص ١٣٤.

[٢]. ر. ك: رازداران حريم اهل بيت عليهم السلام، جواد سليمانى: ص ٥٣- ٦٠.