دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٠٥ - ٤ - ٦ دانشمندان بزرگ شيعه در عصر غيبت صغرا

سعد بن عبد اللَّه قمى (م حدود ٢٩٩ ق) نيز همانند حميرى در غيبت صغرا پرآوازه شد. شيخ طوسى، او را از اصحاب امام يازدهم دانسته و بالغ بر سى كتاب از وى نام برده است كه از آن جمله كتاب الرحمة، موسوعه‌اى فقهى در چندين جلد و مشتمل بر ابواب مختلف فقه، بوده است.[١] كتاب المقالات و الفرق او، تنها كتاب اوست كه تا زمان ما باقى مانده است.

احمد بن خالد برقى (م ٢٨١ ق) از شاگردان امام جواد عليه السلام و امام هادى عليه السلام، علاوه بر ايشان، از ١١٠ راوى ديگر روايت كرده است. از ميان تأليفات متعدّد او، المحاسن- كه مجموعه‌اى از احاديث در همه علوم است-، مشهورتر است و همانند كتاب الرجال او، به روزگار ما رسيده است.[٢]

حسين بن سعيد اهوازى و برادرش حسن نيز از دانشمندان و نويسندگان پركار اين دوره هستند. اين دو برادر، زمان امام رضا عليه السلام را نيز درك‌[٣] و تا زمان امام هادى عليه السلام، نزد امامان، شاگردى كرده‌اند و به سبب انتقال از كوفه به اهواز، به اين شهر، منسوب شده‌اند. از اين دو، قريب سى عنوان كتاب در ابواب مختلف فقهى و نيز در تفسير و مناقب و موضوعات اخلاقى نام برده شده است.[٤] از ميان آثار فراوان حسين اهوازى، كتاب المؤمن او كه مجموعه‌اى از احاديث در توصيف مؤمنان و شيعيان است، باقى مانده و به چاپ رسيده است.

بجز نام‌بردگان، ابراهيم بن مهزيار اهوازى، احمد بن اسحاق رازى، حسين بن اشكيب قمى، سهل بن زياد آدمى، على بن حسن بن فضّال، على بن ريّان بن صلت، فضل بن شادان نيشابورى، احمد بن ادريس قمى، داوود بن قاسم جعفرى و

[١]. ر. ك: رجال الطوسى: ص ٣٩٩ و الفهرست، طوسى: ص ١٣٥، رجال النجاشى: ج ١ ص ٤٠١.

[٢]. معجم رجال الحديث: ج ٢ ص ٢٦١، الفهرست، طوسى: ص ٦٢، رجال النجاشى: ج ١ ص ٢٠٤.

[٣]. الفهرست، طوسى: ص ١١٢ ش ٢٣٠.

[٤]. ر. ك: الفهرست، طوسى: ص ١١٢.